Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Bədii metodun müəyyənləşdirilməsində sənətkarın həyata münasibətinin, onu bədii obrazlar vasitəsilə əks etdirməsinin tipi və üsulu əsas rol oynayır. Üslubla metod arasında bağlılıq var, lakin bu bədii-estetik kateqoriyaları fərqləndirmək lazım gəlir. Üslub bədii ifadə və təsvir vasitələrini ifadə etdiyi halda, metod sənətkarın məfkurə, ideya-bədii konsepsiyasının əsaslarını ifadə edir. Metod üslub üçün təyinedicidir. Bədii metodun iki tipi mövcuddur: romantizm və realizm.

Həmçinin bax:

• bədii üslub

Bax: ekspozisiya.

Bax: obraz.

Bax: portret.

Bax: ritorik sual.

Bax: epitet.

Bax: antiteza.

Bədii ümumiləşdirmə öz təcəssümünü surətlərdə tapır. Ümu­mi­ləşdirmə baxımından diqqəti daha çox cəlb edən surət tip adlanır. Tip tipikləşdirmə yolu ilə yaradılır; yazıçı müşahidə etdiyi hər bir hadisəni olduğu kimi qələmə almaqla kifa­yətlənmir. Həyatda baş verən hadisələrdə, həmçinin müx­təlif insanlarda olan oxşarlıqları seçir və bir şəxsin timsalında ümumiləşdirir. C.Məmmədquluzadənin Şeyx Nəsrullah, Ə.Haq­verdiyevin Mirzə Səfər, N.Vəzirovun Fəxrəddin surətləri ümumiləşdirilmiş obrazlardır.

Bədii üslub sənətkarın yaradıcılığına və ya ayrıca bir əsərə xas ideya-bədii və dil xüsusiyyətlərinin məcmusudur. Bura yazıçının söz ehtiyatı (leksikonu), istifadə etdiyi məcaz və üslubi fiqurlar, gerçəkliyin inikası üsulları, yaradıcılıq tərzi, müraciət etdiyi mövzular, yaratdığı tipik xarakterlər və s. aiddir. Yazıçının üslubu onun yaradıcılığının inkişaf etdiyi ictimai-tarixi şəraitlə sıx əlaqədə müəyyənləşir. Bədii üslubun əsas cəhəti obrazlılıqdır. Obrazlılıq müxtəlif səviyyələrdə özünü göstərir: 1) fonetik səviyyədə obrazlılıq (alliterasiya, assonans, səs və heca təkrarları, intonasiya); 2) leksik səviyyədə obrazlılıq (epitet, təşbeh, mübaliğə, antiteza, metafor və s.);  3) qrammatik səviyyədə obrazlılıq (inversiya, ellipsis, sözlərin, müxtəlif söz birləşməsi və cümlə tiplərinin təkrarı və s.). Obrazlılığın fonetik, leksik və qram­matik səviy­yədə təzahürləri bir-biri ilə sıx bağlıdır.

Əruz vəzninin müxtəlif təfilələri əsasında yaranan ritmik ölçü.

Bəhrlər müxtəlif təfilələrin misralarda müvafiq şə­kildə təkrar edilməsindən yaranır. Məsələn, həzəc bəhri məfAİlün təfiləsinin hər misrada dörd dəfə – bir qısa, üç uzun hecadan ibarət olan təkrarından yaranır. Təfilələri təşkil edən uzun və qısa hecaların sayını, yaxud yerini dəyişməklə bəhrlərin müxtəlif növlərini yaratmaq olur. Ərəb poeziyasında əruzun on doqquz bəhri var. Professor Əkrəm Cəfərin araşdırmalarına görə, klassik Azərbaycan poeziyasında bu növlərdən on ikisi istifadə edilib.

Həmçinin bax:

• həzəc
• rəməl
• rəcəz
• müctəs
• müzare
• mütəqarib
• xəfif
• səri
• mütədarik
• kamil
• müqtəzəb

Həmçinin bax:

• ritorika

Bəndin müəy­yən misraları bir-biri ilə həmqafiyə olur. Bəndlər şəklində olan şeir janrlarına həm əruz, həm də heca vəznində rast gəlmək mümkündür. Aşıq yaradıcılığında olan bütün şeir janrları bəndlər şəklindədir. Bu şeirlərin sabit qafiyə quruluşu var. Bəndlərə əsaslanan şeir şəkilləri bunlardır: müsəlləs (üçlük), bayatı, rübai, tuyuq (birbəndli dördlüklər), qoşma, gəraylı, təcnis,  mürəbbe (çoxbəndli dördlüklər), müxəmməs, təxmis (beşlik), müsəddəs (altılıq), müsəbbe (yeddilik), müsəmmən (səkkizlik), mütəssa (doqquzluq), müəşşər (onluq).

Bax: təşbeh.