Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Ayrı-ayrı nitq nümunələrinin linqvistik və bədii xüsusiyyətlərini öyrənən elmlər: dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq.

Linqvistik və ədəbi-tənqidi araşdırmalar fərqli metodların tətbiqini nəzərdə tutsa da, onlar üçün ortaq olan sahələr, ilk növbədə, dil və üslub məsələləridir. Ona görə də bir çox ədəbi mətnlərin araş­dırıl­ması məhz filoloji yanaşma tələb edir. Filoloji araş­dır­malar tarix, sosiologiya və psixologiya kimi elm sahələrindən də yararlanır. Filologiyada ədəbi mətn məzmun, dil və üslub nöq­teyi-nəzərindən təhlil edilir, onun mənəvi-estetik baxımdan əhəmiyyəti qiymətləndirilir.

Əsərin finalı açılma və ya epiloqla (əgər varsa) üst-üstə düşə bilər. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, epiloqun əsərdəki hadisələrlə bağlılığı zəif olur. Ona görə də bir sıra əsərlərdə açılmadan sonra hadisələrə münasibət bildirilən hissə epiloq deyil, final sayılır. Məsələn, S.Vurğunun “Vaqif” pyesində Qacarın öldürülməsi və Vaqifin zindandan azad olması əsərin açılma hissəsidirsə, baş qəhrəmanın Vidadiyə xitabən şeir deməsi finaldır. Personajların gələcək taleyi ilə bağlı epiloq isə final sayılmır, çünki onun süjetdəki hadisələrlə əlaqəsi zəif olur.

See also:

• kompozisiya

Flektiv dillərdə sözün daxildən dəyişməsi nəticəsində leksik mənanın və qrammatik formanın dəyişilməsi.

Fleksiyanın iki növü var: xarici flek­siya, daxili fleksiya. Xarici fleksiyada sözün içində deyil, ­so­­­nun­da şəkilçidən istifadə olunmadan səs dəyişikliyi ilə mə­­nanın dəyişilməsi nəzərdə tutulur. Rus dilində xarici flek­siyaya nümunə olaraq “книга, книги, книге, книгу, книгой, (о) книге” göstərmək mümkündür. Daxili fleksiya isə, adından da göründüyü kimi, sözün daxilində baş verir. Bu dəyişilmə fonetik hadisə deyil, dilin qrammatik qanuna­uy­ğunluğu şək­lində izlənilir. Dilimizə ərəb dilindən keç­miş “dərk”, “idrak”, “dərrakə”, “müdrik” sözlərində daxili fleksiya var. Həmin söz­lər Azərbaycan dilinin lüğət tərkibində müstəqil leksik va­hid­lər kimi mövcuddur.

See also:

• iltisaqi dillər

Hind-Avropa dilləri (alman, rus, ingilis, ispan, italyan, ərəb və s.) flektiv dillərə aiddir. Flektiv dillərdə sözün fleksiya şəklində dəyişməsi təkcə leksik mənanın deyil, həm də qrammatik kateqoriyaların (cəm, hal, cins və s.) dəyişməsinə gətirib çıxara bilər. Dilimizə müxtəlif flektiv dillərdən (əsasən, ərəb, fars dillərindən) müxtəlif fleksiya dəyişikliyinə uğramış sözlər daxil olub: hasar, mühasirə, xərc, xaric, ixrac, məxaric və s.

See also:

• iltisaqi dillər

Folklor milli ədəbiyyatın başlanğıcı, onun qaynağıdır. İlk folklor nü­mu­nələrində, əsasən, insanların məşğuliyyəti, əmək prosesi, ətraf aləmin dərk edilməsi öz əksini tapırdı. Bu nümunələr sinkretik olub musiqi, rəqs, mimika ilə sıx bağlı idi. Bəşər sivilizasiyasının inkişafı ilə folklor da forma və məzmun baxımından uzun bir təkamül yolu keçdi, onun bir çox nümunələri əsrlərboyu cilalanaraq bu günümüzə gəlib çatdı. Folklor özündə ədəbiyyatın bütün növlərinə aid (lirik, epik, dramatik) olan janrları əks etdirir. Lirik növə sayaçı sözləri, holavarlar, nəğmə, bayatı, qoşma, gəraylı və s., epik növə nağıl, rəvayət, əfsanə, dastan, lətifə və s., dramatik növə şəbih,  meydan tamaşaları və s. janrlar daxildir. Folkloru yazılı ədəbiyyatdan fərqləndirən əsas cəhətlər bunlardır: şifahilik – müəllifin dinləyici ilə birbaşa təması, sözlə musiqi və rəqs elementlərinin vəhdəti, kollektiv müəlliflik, çoxvariantlılıq və s. Aşıq ədəbiyyatı folklorun xüsusi qoludur, şifahi ədə­biy­yatdan yazılı ədəbiyyata meyilli bədii yaradıcılıq sahəsidir.

See also:

• uşaq folkloru

Folkloru (şifahi xalq yaradıcılığını) öyrənən elm sahəsi.

Xalq yaradıcılığı nümunələrinin toplanması, nəşri və tədqiqi ilə məşğul olan folklorşünaslığı ədəbiyyatşünaslıq və musiqişünaslıq elmlərinin ortaq sahəsi hesab etmək olar. Folklorşünaslıqda xalq yaradıcılığının (şifahi ədə­biyyat, musiqi, rəqs folkloru və s.) spesifikası, ayrı-ayrı tarixi inkişaf mərhələləri, milli özünəməxsusluğu, folklorun yazılı ədəbiyyat, musiqi, rəqs və s. incəsənət sahələri, başqa xalqların folkloru ilə qarşılıqlı əlaqələri və s. problemlər araşdırılır. Avropada xalq yaradıcılığına elmi maraq XVIII əsrdən başlayıb. XX əsrdə Azərbaycan folklorşünaslığının inkişafında Firidun bəy Köçərli, Salman Mümtaz, Vəli Xuluflu, Hənəfi Zeynallı, Həmid Araslı, Məhəmməd Hüseyn Təhmasib, Azad Nəbiyev və b.-nın böyük rolu olub.

Bax: hərfi yazı.

Funksional üslublar bunlardır: bədii üslub, elmi üslub, publisistik üslub, rəsmi-işgüzar üslub, məişət üslubu. Bu üslubların hər biri ədəbi dilin fonetik, leksik və qrammatik normalarına tabedir. Üslub daşıyıcıları (yazıçı, jurnalist, alim, müəllim və b.) həmin normalara əməl etməlidirlər. Hər üslubda həm bütün üslublar üçün ümumi olan ədəbi dil normaları, həm də yalnız o üslub üçün əlamətdar olan xüsusi normalar müəyyənləşmişdir. Məsələn, ədəbi dilin bütün funksional üslublarında hər bir söz eyni cür yazılır və tələffüz edilir. Mətnin intonasiyasından və məq­sədindən asılı olaraq bütün üslublarda eyni durğu işarəsindən istifadə olunur. Lakin inversiya və ədəbi dilin lüğət fonduna daxil edilməyən bir qrup sözlər, əsasən, bədii üslub; terminlər, şərti işarələr, formullar elmi üslub; standart formalar rəsmi-işgüzar üslub üçün xarakterikdir.

Bədii ədəbiyyatın dram növünün janrlarından biri: qəhrəmanların faciəvi kolliziyası üzərində qurulan əsər; tragediya.

F.-də qəhrəmanın daxili aləmindəki ziddiyyətlər, xarakterin (fərdin) ətraf aləmlə konflikti bütün kəskinliyi ilə əks olunur. Belə əsərlər, adətən, baş qəhrəmanın ölümü ilə sona çatır. Yüksək patetika və ziddiyyətlərin əks olunduğu monoloqlarla səciyyələnən F.-lərin əksəriyyəti şeirlə yazılıb. F.-nin ilk nümunələrini qədim yunan dramaturqları Esxil və Sofokl yaradıblar. Azərbaycan yazılı ədəbiyyatında ilk F. N.Vəzirovun “Müsibəti-Fəxrəddin”, ilk mənzum F. H.Cavidin “Ana”, ilk tarixi F. isə N.Nərimanovun “Nadir şah” əsəridir.

See also:

• dram janrları