Словари
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti
dördlük
Folklorda, klassik və müasir şeirimizdə bəndi dörd misradan ibarət olan birbəndli və çoxbəndli poetik forma.
Dördlük folklor ədəbiyyatında işlənməyə başlayıb. Qoşma, gəraylı, təcnis, bayatı, varsağı, divani şeir şəkilləri dördlüyə daxildir. Yazılı ədəbiyyatda işlənən dördlüklər, əsasən, mürəbbe, rübai, tuyuq, taziyanə və başqalarıdır. Dördlük birbəndli və çoxbəndli olur. Əsasən, 3, 5 bənddən ibarət olan dördlüklər (qoşma, gəraylı, təcnis, mürəbbe, divani və s.) çoxbəndli dördlüklər hesab olunur.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidördvariantlı şəkilçilər
Ahəng qanununa uyğun olaraq dörd cür yazılan leksik (sözdüzəldici) və qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilər.
Nümunə: -lı4 (-lı, -li, -lu, -lü); -lıq4 (-lıq, -lik, -luq, -lük); -dı4 (-dı, -di, -du, -dü); -ın4 (-ın, -in, -un, -ün): yağ-lı, gül-lük, al-dı, vur-du, al-ın, vur-un və s.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidövlət dili
Qanunvericiliklə ölkə miqyasında digər dillərlə müqayisədə daha yüksək hüquqi statusa malik olan rəsmi ünsiyyət dili.
Hər bir ölkədə müxtəlif millətlərin nümayəndələri yaşaya bilər. Dövlət dili, adətən, çoxluq təşkil edən xalqın dili olur və siyasi, sosial, mədəni sahədə əsas ünsiyyət vasitəsi sayılaraq dövlətin simvolu hesab edilir. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 21-ci maddəsinin I hissəsinə müvafiq olaraq Azərbaycan Respublikasının dövlət dili Azərbaycan dilidir.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidram
yun. dram – hərəkət
1) Bədii ədəbiyyatın üç əsas növündən biri: obrazların monoloq və dialoqları şəklində yazılmış bədii əsər.
Bu ədəbi növə daxil olan əsərlər, adətən, pyes adlanır. Dram janrında yazılmış əsərin mətnində obrazların danışığından əlavə, müəllif remarkaları da yer alır. Remarkalarda hadisələrin baş verdiyi yer, obrazların səhnədə hərəkəti və s. təsvir olunur. Dramın başlıca xüsusiyyəti onun səhnədə tamaşaya qoyulmaq üçün yazılmasıdır. Dramın ilk nümunələri antik dövrdə yaradılıb. Azərbaycan, eləcə də Yaxın Şərq ədəbiyyatında ilk dram nümunəsi M.F.Axundzadənin 1850-ci ildə yazdığı “Hekayəti-molla İbrahimxəlil kimyagər” əsəridir.
2) Dram ədəbi növünə aid janrlardan biri.
Müstəqil janr kimi dram (meşşan dramı) XVIII əsrin II yarısında Fransa və Almaniyada yaranıb. Dramın əsas xüsusiyyəti xarakterlər arasındakı dramatik münasibətlərin inikasıdır. Komediyadan fərqli olaraq bu münasibətlər gülüş obyekti deyil, ciddi kolliziya yaradır. Lakin faciədən fərqli olaraq dramda insanlar arasındakı münasibətlərdən yaranan konflikt həll oluna biləndir. Azərbaycan ədəbiyyatında dram janrına ilk dəfə N.Nərimanov (“Nadanlıq”, “Şamdan bəy”) müraciət edib.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidramaturgiya
Dram növündə yazılmış əsərlərin məcmusu; dram yaradıcılığı.
Dünya ədəbiyyatında dramaturgiyanın ilk nümunələri antik dövrdə Sofokl, Evripid, Aristofan və b. tərəfindən yaradılıb. Azərbaycan dramaturgiyasının yaranması M.F.Axundzadənin adı ilə bağlıdır. Daha sonra N.Vəzirov, Ә.Haqverdiyev, C.Məmmədquluzadə, N.Nərimanov, Ü.Hacıbəyli, H.Cavid, C.Cabbarlı və b.-nın dramaturgiyamızda əvəzsiz xidmətləri olub. Dramaturgiya teatr sənətinin inkişafı üçün əsas material mənbəyidir.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidua
Şifahi xalq yaradıcılığında xoşbəxtlik, xeyir, uğur, qələbə arzusu ifadə edən obrazlı mətnlər.
Poetik parçalar, nəsrlə ifadə edilmiş deyimlər şəklində olur. Duada bədii ifadə vasitələrindən – məcaz və üslubi fiqurlardan geniş istifadə edilir. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında Dədə Qorqudun dilindən çoxlu dualar verilib; məs.: “Kölgəlicə qaba ağacın kəsilməsin”, “Haqq yandıran çırağın yana dursun”, “Ağsaqqallı baban yeri uçmağ olsun” və s.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidurğu
Şeirin misralarındakı sözlər arasında fasilə.
Ədəbiyyatda buna bölgü, təqti, sezura, ayaq da deyilir. Durğu müəyyən vəznə malik olan təqtili misranı iki, bəzən də üç yerə bölür. Heca vəznində yazılan şeirlərdə durğu zamanı söz bütöv qalsa da, əruz vəznində yazılan şeirlərdə söz özü də durğudan asılı olaraq hissələrə bölünə bilir.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidurğu işarələri
Yazılı nitqdə işlənən, nitqin sintaktik-semantik cəhətdən düzgün üzvlənməsinə xidmət edən qrafik işarələr.
Durğu işarələri iki qrupa ayrılır: 1) ayırıcı işarələr (nöqtə, qoşa nöqtə, vergül, nöqtəli vergül, sual işarəsi, nida işarəsi); 2) fərqləndirici işarələr (tire, mötərizə, dırnaq işarələri). Ayırıcı durğu işarələrinin əsas funksiyası cümlələri, cümlənin həmcins üzvlərini, mürəkkəb cümlənin komponentlərini və s.-ni ayırmaqdır. Fərqləndirici durğu işarələrinə vasitəsiz nitqi, sitatları, ara cümlə və əlavə konstruksiyaları fərqləndirmək üçün işlədilən işarələr daxildir.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti