Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Bax: durğu.

Ədə­biyyatda buna bölgü, təqti, sezura, ayaq da deyilir. Durğu müəyyən vəznə malik olan təqtili misranı iki, bəzən də üç yerə bölür. Heca vəznində yazılan şeirlərdə durğu zamanı söz bütöv qalsa da, əruz vəznində yazılan şeirlərdə söz özü də durğudan asılı olaraq hissələrə bölünə bilir.

Durğu işarələri iki qrupa ayrılır: 1) ayırıcı işarələr (nöqtə, qoşa nöqtə, vergül, nöqtəli vergül, sual işarəsi, nida işarəsi); 2) fərqləndirici işarələr (tire, mötərizə, dırnaq işarələri). Ayırıcı durğu işarələrinin əsas funksiyası cümlələri, cümlənin həmcins üzvlərini, mürəkkəb cümlənin kom­po­nentlərini və s.-ni ayırmaqdır. Fərq­ləndirici durğu işarələrinə vasitəsiz nitqi, sitatları, ara cümlə və əlavə konstruksiyaları fərqləndirmək üçün işlədilən işarələr daxildir.

See also:

• punktuasiya

Bax: durğu.

Bədii əsərdə ekspozisiya ilə kulminasiya arasında gələn süjet mərhələsi; zavyazka, rəbt.

Əsasən, nəsr və dra­matik əsərlərdə özünü göstərir. Düyün ziddiyyətlərin baş­lanması, hadisələrin, surətlərin qarşılaşdırılması, toq­quşması ilə yaranır və yazıçı ideyasına, məqsədinə xidmət edir. Mə­sələn, N.Gəncəvinin “Yeddi gözəl” əsərində Bəhramın ata­sı­nın vəfatından sonra taxtın özbaşına buraxılması və qonşu ölkələrin taxt-taca yiyələnməsi, Bəhramın hakimiyyət uğ­run­da mübarizəsi düyünün başlanması üçün əsas zəmindir. Düyün dramatik əsərlər üçün daha xarakterikdir.

See also:

• açılma

Leksik şəkilçi vasitəsilə yaradılan söz; məs.: pambıq-çı, göz-lük, yaz-ı-çı-lıq və s.

Leksik şəkilçi qəbul edə bilmək əsas nitq hissələrinə xasdır. Köməkçi nitq hissələrinin leksik mənaları olmadığı üçün leksik şəkilçi qəbul etmir. Buna görə də köməkçi nitq hissələri quruluşca düzəltmə ola bilmir.

See also:

• sadə söz
• mürəkkəb sözlər

Bax: ağı.

Bədii əsərdə süjetin əsas komponentlərindən biri: əsas hadisəyə və ya düyünə (zavyazkaya) qədərki hissə.

Ekspozisiyada yazıçı əsas hadisəyə keçməzdən əvvəl həmin hadisənin başvermə şəraiti, onu törədən səbəblər və ya əsas surətlər haqqında məlumat verir. Bununla da hadisələrin necə cərəyan edəcəyinə, sonrakı inkişafına işarə edilir. S.Vurğunun “Vaqif” pyesinin əvvəlində Vidadinin namaz zamanı dua etməsi, Cavad xanın elçilərinin gəlməsi və Vidadinin onlara rədd cavabı verməsi, Vaqiflə Vidadinin görüşməsi və s. hissələr əsərin ekspozisiyasını təşkil edir. Bəzi əsərlərdə eks­pozisiya çox yığcam, bəzilərində isə geniş olur. Eks­po­zi­siyanın digər adı bədii müqəddimə və ya bədii zəmindir.

See also:

• açılma
• konflikt

Bildiriş, xəbər, məlumat ehtiva edən əməli yazı.

Elanın anons, reklam, afişa, bildiriş və s. kimi formaları da var. Elanda aşağıdakılar qeyd olunmalıdır:

1) məlumatın mahiyyəti, məzmunu;

2) tədbirin vaxtı, saatı;

3) tədbirin keçiriləcəyi yer, ünvan;

4) məlumatın kim tərəfindən verilməsi.

Elmi-fantastik əsərlərin məcmusu; elmi-fantastik əsər tipi.

Elmi fantastikanı ədəbi janr və ya bədii əsər tipi hesab edənlər var. Elmi fantastika bəşəriyyətin gələcəyi haqqında söz deməyə cəhd edir. Dünya ədə­biy­yatında elmi fantastikanın ən görkəmli nümayəndələri Jül Vern, Rey Bredberi, Herbert Uels, Aleksandr Belyayev, Ayzek Əzimovdur.

Məntiqilik, ardıcıllıq, dəqiqlik və konkretliyi ilə seçilən, elmi əsərlərin dilinə xas olan funksional üslub.

Monoqrafiyaların, dərsliklərin, elmin müxtəlif sahələrinə aid məqalələrin və s.-nin dili elmi üsluba aiddir. Milli-elmi təfəkkürün ifadəsi olan elmi üslubda ancaq bu üslub üçün xarakterik olan sözlər – terminlər işlənir. Hər elmin özünə­məxsus terminologiyası var. Elmi üslubda fikri daha yığcam, daha konkret ifadə etmək üçün müxtəlif qrafik informasiya və vasitələrdən – rəqəm, diaqram, düstur və s.-dən istifadə olunur.

Eposa aid olan, epos xüsu­siyyətli, təhkiyə üsulu ilə yazılmış.

Bədii ədəbiyyatın epik növünə aid əsər: hekayə, nağıl, povest, roman və s.

See also:

• epos

See also:

• epos
• təhkiyə
• lirik janrlar
• dramatik janrlar

Bax: epos (1-ci məna).