Jurnalistika terminləri lüğəti

1. Üzərində kodlu səs siq­nal­ları (nitqin, musiqinin və s.) həkk olun­­muş maddi daşıyıcı.

Səsin yazılış üsulundan asılı olaraq F.-ın mexaniki (plastmas disk­lər), maqnit (maqnit lentləri), optik (optik disklər) və bu kimi növləri var.

2. Maddi daşı­yıcı üzərində həkk olunmuş kodlu səs siqnalları. 

3. Müəllif hüququnda: ifaların və ya digər səslərin müstəsna ola­raq səsli ya­zılması.

Müvafiq normativ aktlarda F. isteh­salçısının statusu, F.-lardan kom­mer­siya məqsədləri ilə istifadə qay­daları mü­əy­­yən­ləşdirilir. F. anlayışının qanunda ve­­­­rilmiş izahında «müstəsna» ifa­dəsinin işlədilməsi o deməkdir ki, mə­sələn, optik disklərdə çoxaldılaraq satışa çıxarılan səs yazısı ilə filmin, hər hansı əsə­rin ayrılmaz hissəsi olan səs yazısı müxtəlif hüquqi rejimlərdə qorunur.

See also:

• fonoqram nüsxəsi
• fonoqram istehsalçısı
• fonoteka

Fonoqramda ya­zıl­mış səslərin hamısının və ya bir hissəsinin bilavasitə və ya dolayısı ilə hər hansı maddi daşıyıcıya köçürülmüş surəti.

See also:

• fonoqram istehsalçısı

Başqa sübutlar olmadıqda həmin fonoqramda və ya onun qoyulduğu qutuda adı göstərilmiş fiziki və ya hüquqi şəxs F.İ. sayılır.

See also:

• fonoqram nüsxəsi

Maddi daşıyıcılar üzərində səs yazılarının toplanması, xüsusi şəraitdə saxlanması, texniki cəhətdən qorunması və ictimai istifadə üçün yayılması ilə məş­ğul olan müəssisə, yaxud müəssisə nəz­dində şöbə.

Ayrı-ayrı şəxslərin fərdi qay­dada topladıqları fonoqram kolleksiyası da F. adlandırılır. Bir çox hallarda ictimai F.-lar böyük kitabxanaların nəzdində yerləşir, maarifçiliklə, köhnə fonoqramların bər­pası, onların rəqəmsal daşıyıcılara, kompü­ter­lərin yaddaşına köçürülməsi ilə məşğul olur. Belə «səs arxivləri»ndə həmçinin ­fo­noqramların elektron kataloqları yara­dılır.

1. Mətbəə üsulu ilə yığılmış mətnin, klişelərin yerləşdirildiyi çərçivə, habelə bu çərçivəyə salınmış mətn və klişelər.

F.-dan mətbəədə kitab, qəzet, jurnal və s. çap məhsullarının səhifələrini hazırlamaq üçün istifadə edilir.

2. Sözün ifadə, deyiliş tərzi; məs.: sözü yumşaq formada demək. 

3. Ədə­biyyat və incəsənət əsərlərinin, jurna­list materiallarının, teleradio ve­ri­lişlərinin məzmununu ifadə ­et­­mək üçün yaradılmış struktur, biçim, əsər­­lərdə fakt­ların, kadrların, digər ­ele­­­mentlərin mü­əyyən ardıcıllıqla düzü­lüşü.

Hər sənət növünün özünəməxsus ifa­­də F.-ları var: rəssamlıqda – kolorit, rəng; qrafikada – cizgi; musiqidə – me­lodiya və s. Bununla yanaşı, müxtəlif yaradıcılıq növ­ləri üçün ümumi olan F. ünsürləri də möv­cuddur: kompozisiya, süjet, fabula və s. F. həmişə əsərin məzmunundan asılı olur: məz­mundan kənarda F. mövcud deyil. La­kin nəyin F.-ya, nəyinsə məzmuna aid edil­məsi fəlsəfədə hələ də ciddi müzakirə möv­zularından biridir. Müx­təlif fəlsəfi tə­lim­lərdə (metafizika, məntiq, estetika, eti­ka) F. anlayışının izahı fərqlənir. Məhz buna görə dünyanın ən mükəmməl lüğət və ­en­siklopediyalarında (Oksford, Kembric, Mer­riam-Webster, Britannica və s.) F. termininin fərqli izah­larına (üslub, dizayn, uzlaşma, hətta janr) rast gəlinir.

2. Televiziya kanalının, radiostansiyanın texniki yayım standartı. 

3. Bir verilişə xas olan daimi elementlərin məcmusu; televiziyada, radioda məz­munun təqdimat üsulu.

Bu üsul, əsasən, verilişlərin janr xüsusiy­yət­ləri, istiqaməti ilə səciyyələndirilir; misal: «Televiziya for­ma­tının ən qısa anlamı te­le­viziya pro­qramı deməkdir. Proqram for­matları bun­­lar­dır: macəra, uşaq proq­­­ramları, yu­moristik proqramlar…» (Rifat Karlova). 

4. Kompüterdə, elektron daşı­yı­cılarda sax­lanılan informa­siya va­hidi­nin (faylın) strukturu.

Misal: «Əlavə edil­miş faylların formatı ixtiyari ola bilər – doc, pdf…» (e-taxes.gov.az). 

5. Foto­apa­rat­lar­­da kadr pəncərəsinin, rəqəmli ­fo­­­­­t­o­­­ap­aratlarda matrisanın ölçüsü.

Bu ­öl­­çü­lərdən asılı olaraq fotoaparatlar kiçik­formatlı, orta­formatlı və iriformatlı olur.

6. Hər hansı tədbirin təşkili və keçirilmə qaydası. □ Misal: «Onun sözlərinə gö­rə, gö­rü­şün məq­sədi və formatı məlum deyil» (bbc.com).

See also:

• A
• B
• PAL
• SECAM
• NTSC
• DVB

1. Mətnin çapa ve­rilmək, sayta çıxarılmaq üçün hazır ölçüyə və şəklə salınması.

2. Elektron daşıyıcının, məsələn, kompüter diskinin ünvanlı ele­mentlərə – sektorlara, cığırlara bölünməsi və onların işarələnməsi.

Diski yenidən F.-q onu «təmizləmək», yəni elektron daşı­yıcıya ya­zılmış bütün informasiyaları sil­mək de­məkdir.

Bax: hadisə.

Real cisimlərin, süjetlərin statik təsvirinin alınması üçün optik cihaz.

F.-da təsvirin keyfiyyətinə təsir edən əsas hissələr bunlardır: kamera, obyektiv, işı­ğahəssas material. İşıq seli tənzim­lənən ­in­ten­sivliklə müəyyən vaxt ər­zində ob­yek­tivdən keçərək qaranlıq kamerada yerləş­dirilmiş işığahəssas ma­terialın üzərinə dü­şür. Lentli F.-larda təsvirin yadda saxla­nılması fotolent və ya fotolövhədə baş ve­rir. Sonradan isə təsvir xüsusi üsullarla kağız, yaxud digər maddi daşıyıcı üzərinə köçürülür. Rəqəmsal F.-da işıq siqnalları sensor tərəfindən qəbul edilir və rəqəm­sallaşdırılır, təsvir operativ yaddaşa həkk olunur, fayllar formasında saxlanılır. Rə­qəm­sal F.-lardan faylları bir­başa kompü­terə və ya şəbəkəyə ötür­mək olur. F. jurnalistikada geniş istifadə olunan ən qədim tex­niki vasitələrdən biridir. O, 1820-ci illərin əvvəllərində ixtira olunub (ilk F. «Helioqraf» adlanıb).

See also:

• fotojurnalistika
• fotoqrafiya
• fotoşəkil

Ha­di­səni, faktı oxucu (tamaşaçı) auditoriyasına görüntülər (fotoşəkillər) vasitəsilə çat­dı­ran xəbərləmə forması, jur­na­lis­ti­kanın bir sahəsi.

F.-da şəkillər mətnə nis­bətən üs­tünlük təşkil edir, yaxud mətndən, ümu­miy­yətlə, istifadə olunmur (məsələn, «Sözsüz», «Şərhsiz» kimi qəzet, jurnal rubrika­la­rın­da). Tarixən xəbərlərin təq­di­matında foto­şəkillərdən geniş istifadə edən ilk kütləvi informasiya vasitəsi London news həftəlik qəzeti (1842) olub. Lakin F., əsasən, müha­ribə meydanlarında for­malaşıb. İlk fotoreportajları ingilis jur­na­listləri London news qəzeti üçün Krım sa­­vaşından (1853–1856), Amerika repor­tyor­ları Harper`s Weekly üçün ABŞ Və­təndaş müharibəsindən (1861–1865) ha­­­­­­zırlayıblar. Bununla belə, həmin dövrdə poliqrafiya imkanları zəif olduğundan bu şəkillər qravürə bənzə­yib. Yalnız 1880-ci illərdən – mətbəə avadanlıqları təkmil­ləş­dirildikdən və maq­ne­zium işıq­landırması kəşf edildikdən son­ra F.-nın əsl inkişaf mərhələsi başlayıb. Müasir F. multimedia əsərləri və sənədli filmlər ya­radıcılığı sə­viy­yəsinə yüksəlib. Müxtəlif formatları – şəkil, kompüter qrafikası, səs və s.-ni özün­də ­bir­ləşdirən F. internet və mobil cihazlar ­va­sitəsilə əvvəllər təsəvvürə gətirilə b­i­linməyəcək dərəcədə nəhəng auditoriya ­qa­­zana bilib.

See also:

• jurnalistika
• fotojurnalistika janrları
• fotoqraf
• fotoaparat

Gerçəkliyi əksetdirmə xüsusiyyətlərinin, məzmun və forma cəhətlərinin eyniliyi əsa­­sında fotoqrafiya əsərləri arasında aparılmış bölgü.

Fotojurnalistikada iki böyük janr növü fərq­ləndirilir: informasiya janrları və publisistik janrlar. Birincilərə fotoxəbər, fotomənzərə, fotoreportaj, fotoseriya, ikin­cilərə fotooçerk, fotoportret və fotomontaj daxildir. İnformasiya janrları üçün faktın, yaxud ha­disənin təsdiq və təsvir edilməsi, operativlik, aktuallıq, publisistik janrlar üçün əhatə genişliyi, hər­tərəflilik və dərin təhlil xarakterikdir.

See also:

• fotoqraf
• fotoaparat

1. İctimai əhəmiyyətli fakt, hadisə barədə məlumatı oxucu (tamaşaçı) auditoriyasına fotoşəkil vasitəsilə çatdıran jurnalist materialı. 

2. Fotojurnalistika janrlarından biri.

F., adə­tən, fakt və ya hadisəni dolğun əks etdirən iriölçülü şəkildən və kiçik şəkilaltı izahdan ibarət olur, qəzet-jurnal səhi­fə­sin­də, xəbər buraxılışlarında ayrıca material kimi təqdim edilir. F. – foto­­jur­na­lis­­tikanın ən tez formalaşmış janr­ların­dan biridir. İlk vaxtlar jurnalistikada fo­to­­şə­kil­lərdən yalnız xəbər­lərə, məqalələrə illüstrasiya kimi istifadə edirdilər. Lakin XX əsrin əvvəl­lə­rindən ­baş­layaraq bir çox redaksiyalar ­effektli və məzmunlu şəkilləri digər materiallardan ayır­mağa və onları kiçik şərhlərlə müstəqil xəbər kimi dərc etməyə üstünlük verir.

See also:

• fotoreportaj
• fotomənzərə
• fotoseriya
• fotomontaj

Hər hansı ictimai, siyasi, mədəniyyət hadisəsinin ardıcıllıqla foto­şəkillərdə əks olunmuş tarixçəsi, foto­­he­kayət.

Ailə tarixçəsinə, bir şəxsin həyat yo­luna həsr edilmiş F.-lar da mövcuddur.