Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Nağılda xeyirlə şərin, haqla nahaqın mübarizəsi əks olunur. Nağıllar mövzu və bədii şərtiliyin dərəcəsi baxımından məişət nağıllarına və sehrli nağıllara bölünür. Bəzən bu təsnifata tarixi nağıllar da əlavə edilir. Lakin tarixi şəxsiy­yət­lərin (Şah Abbas, İsgəndər Zülqərneyn və b.) əsas qəhrəman kimi çıxış etdiyi bu nağıllarda bədii şərtilik tarixiliyi xeyli üstələyir. Nağıllar, bir qayda olaraq, pişrov adlanan və nəzm şəklində olan kiçik müqəddimə ilə başlanır. Pişrov nağılın süjeti ilə səsləşmir, dinləyicinin diqqətini cəlb etmək məq­sədilə deyilir. Nağılın giriş və sonluq (nağılsonu) hissələrində bu janr üçün xarakterik olan bir sıra standart ifadələr işlədilir: “Biri varmış, biri yoxmuş...” (başlanğıcda), “Göydən üç alma düşdü...” (sonda) və s. Əsas hissədə də təhkiyənin axıcılığını, hadisələr arasında əlaqəni təmin etmək üçün müəyyən standart ifadələr və üslubi fiqurlardan istifadə olunur: “Nağıl dili yüyrək olar”, “Az getdi, üz getdi, dərə, təpə, düz getdi”, “Dərələrdən sel kimi, təpələrdən yel kimi, badeyi-sərsər kimi”, “Orda ayla, illə, burda müxtəsər dillə”, “Bu qalsın burda, sənə kimdən deyim...”  və s.

Bax: pişrov.

Nağılçılar improvizasiya qa­­biliyyәtinә malik şәxslər  olurdu. Nağılçılıq müәy­yәn mәnada ifaçılıq sәnәti olsa da, bu sənətin daşı­yı­cı­ları nağıllarımızın təkmilləşməsində və bu günə gəlib çatmasında böyük rol oynayıblar.

Nağılın əsas süjeti bitdikdən sonra söylənən sonluq; epiloq xarakterli final.

Adətən, bir çox nağıllar üçün xarakterik olan standart ifadələrdən ibarət olur: “Göydәn üç alma düşdü, biri nağıl deyәnin, biri nağıla qulaq asanın, biri də nağılı yadda saxlayanın. Siz sağ, mәn səlamət. Siz yüz yaşayın, mәn iki әlli. Hansı çoxdu sizin, qalanını da mәnə verin...”  Sonu sevgililərin bir-birinə qovuşması ilə bitən na­ğıllarda: “Qırx gün, qırx gecә toy elәdilәr. Onlar yedilər, içdilər, yerə keçdilər. Siz də yeyin, için, dövrə keçin”.

Həmçinin bax:

• pişrov

Yaradıcılığında nəsr əsərləri əsas yer tutan yazıçı.

Bu­rada “nəşrin istehsalı” dedikdə, ilk növbədə, nəşriyyat-re­daksiya prosesləri: redaktə, dizayn, korrektura və s. nəzərdə tutulur. Bu fəaliyyət nəşrin maketinin hazırlanması ilə başa çatır. Nəşr məhsulunun çoxaldılması (tirajlanması) mətbəədə baş verir ki, bunun da maddi-texniki təminatını naşir həyata keçirir. Kitab satışının, habelə marketinqin təşkili də naşirin funksiyalarına aiddir.

Qafiyə yaradan sözlərin az bir hissəsinin, əsasən, son hecasının səsləşməsi.

Belə qafiyəyə bəzən yoxsul qafiyə və ya yarımqafiyə deyilir; məsələn:

Çеvirib üzünü nərəyə dönsən,

Кönlümün gözləri düşər ardına,

Çünкi təbiətdən öyrənmişəm mən,

Günəbaхan baхar Günəş yurduna. (M.Müşfiq)

Bu nümunədə dönsən sözü ilə mən, ardına sözü ilə yurduna sözləri qafiyə sözlər olsa da, onların yalnız az bir hissəsi – sonu bir-biri ilə səsləşir; yaxud:

Günbəgün könlümün artır qubarı,
Pərişandır, tapmaz o qəmküsarı.
Ölsün, itkin olsun belə əğyarı,
Gəzməsin arada yaman, bəri bax! (M.P.Vaqif)

Bu nümunədəki qubarı, qəmküsarı, əğyarı qafiyələrinin son iki hecası səsləşdiyi üçün natamam qafiyədir.

İnsanların dünyagörüşünü, məişətini, adət və ənənələrini, əmək və məşğuliyyətini əks etdirən nəğmənin mövzu baxımından bir çox növləri vardır. Onların arasında əmək nəğmələri çoxluq təşkil edir.

Həmçinin bax:

• mərasim nəğmələri
• mövsüm nәğmәlәri

Həmçinin bax:

• təkrir

Bax: keçmiş zaman.

Vəzni, qafiyəsi olmayan, ədəbi danışıq dilinə xas cüm­lələrdən ibarət bədii nitq forması.

Nəzmin struktur va­hidləri bəndlər və misralardırsa, nəsrdə bunu həcm və forma baxımından daha sərbəst olan abzaslar və cümlələr əvəz edir. Daha çox nəzmdə rast gəlinən bir çox bədii ifadə vasitələri – məcaz və üslubi fiqurlar bədii nəsr üçün də səciyyəvi ünsürlərdir. Nəsrlə yazılan əsərlər sırasına hekayə, povest, roman, novella, oçerk, memuar və s. daxildir.

Həmçinin bax:

• nasir

Həmçinin bax:

• didaktik ədəbiyyat
• öyüd

İslam peyğəmbәrinin tәrifinə, onun keyfiyyәtlərinin vәs­finә hәsr olunmuş qəsidə.

Daha çox poemaların giriş his­sәsindә, minacatdan sonra verilir və çox zaman məsnəvi şəklində olur.