Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Bədii əsərdə təsvir müəllif ideyasını və məqsədini reallaşdırmaq üçün əsas vasitədir. Təsvirdən bədii ədəbiyyatın istənilən növündə is­ti­fadə edilir. Lirik təsvirdə tərənnüm, epik təsvirdə təhkiyə, dramatik təsvirdə məkan və hərəkət təsvirin formaları kimi çıxış edir. Peyzaj, portret və s. təsvir üzərində qurulan mətn­lərdir. Lakin təsvir yalnız obyektiv varlığın zahiri görünüşünün deyil, onun daxili aləminin, ruhi vəziyyətinin əks etdiril­mə­sidir. Bədii əsərdə təsvirin öz xüsusiyyətləri vardır ki, onların əsasında obrazlılıq, müəyyən estetik prinsiplər durur.

Həmçinin bax:

• bədii təsvir vasitələri

Məcazın növlərindən biri: əşya və ya hadisənin müəy­yən bir əlamətə görə daha qüvvətli bir əşya və ya hadisəyə oxşadılması; bənzətmə.

“Təşbeh” ərəb sözü olub mənası “oxşatmaq, bənzətmək” deməkdir. Burada bənzədilən əlamət və obyekt fikrin bədii təsir gücünü artırır: Gah yalquzaq kimi ulayır külək, / Gah da quzu kimi yatır, dincəlir (S.Vurğun). Nümunədə “yalquzaq kimi ulayır”, “quzu kimi yatır, dincəlir” ifadələri təşbehdir. Təşbehin əsasını müqayisə təşkil edir. Bu mü­qa­yisədə fərqlilik deyil, oxşarlıq axtarılır. Təşbeh, əsasən, aşa­ğıdakı ünsürlər əsasında yaradılır: 1) bənzəyən – külək, 2) bənzədilən – yalquzaq, 3) bənzətmə qoşması – kimi, 4) bənzətmə əlamətləri – ulayır, yatır, dincəlir. 2-ci və 3-cü ünsürlər təşbehi metafordan fərqləndirən əsas elementlərdir. Təşbeh iki növə ayrılır: müfəssəl təşbeh, mükəmməl təşbeh.

Asılı tərəf kimi başqa cümlə üzvlərinə yanaşma əlaqəsi ilə qoşulan ikincidərəcəli cümlə üzvü.

Necə? nə cür? və hansı? suallarına cavab verir. Cümlədə daha çox sifətlə, həm­çinin isim, say, zərf, əvəzlik, ismi birləşmələr və feili sifətlə ifadə oluna bilir. Məsələn: Böyük insan bağışlamağı bacar­malıdır.  Həsən müəllim bizə tərəf gəldi.

Baş cümlədə buraxılmış və ya əvəzlik-qəliblə ifadə olunmuş təyinin suallarına cavab verən budaq cümlə.

Adətən, təyin budaq cümləsinin baş cümləsində o, bu, elə, belə, həmin, bir, elə bir, o qədər və s. əvəzlik-qəliblər işlənir. Əvəzlik-qəliblər budaq cümlənin bu növündə özündən sonra isim tələb edir. Təyin budaq cümləsi əksər zaman baş cümlədən sonra gəlir. Bu vaxt əlaqə vasitəsi ya ki tabelilik bağlayıcısı, ya da intonasiya olur; məs.: Mən o (hansı?) kənd­ləri gəzmişəm ki, havası havadır, suyu sudur. Elə (necə?) otlar var, min bir dərdin dərmanıdır. Bəzi təyin budaq cümlələrində budaq cümlə baş cümlədən əvvəl gəlir. Bu zaman o, bağlayıcı sözlə əlaqələnir: Qızım, ürəyin kimə yatsa, səni o adama ərə verəcəyəm (Y.V.Çəmənzəminli).

Həmçinin bax:

• tabeli mürəkkəb cümlə

Əşyanın ümumiləşmiş əlamətini göstərən əvəzlik.

Təyini əvəzliklər bunlardır: bütün, hər, öz, filan, eyni və s. Təyini əvəzliklər necə? hansı? suallarına cavab verir və cümlədə daha çox təyin olur. Quruluşca yalnız sadə olur. Tə­yini əvəzliklər işarə əvəzliyi kimi sifəti əvəz edir. Heç bir təyini əvəzlik cəmlənə bilmir. Yalnız öz əvəzliyi isimləşərək mən­subiyyət və hal şəkilçisi qəbul edib cümlənin mübtəda, tamamlıq və xəbəri də ola bilər; məs.: Özüm bunu götür­düm. Özünə baxma. Hamısı özümündür.

Bax: ismi birləşmə.

Bax: antiteza.

Hər hansı dövrün, sosial təbəqənin, insan xarakterinin əsas xüsusiyyətlərini özündə birləşdirən ədəbi qəhrəman, surət; ümumiləşdirilmiş obraz.

Bədii əsərlərdə yaradılan bir çox obrazların əsasında real həyatdan götürülmüş konkret şəxslər (prototiplər) dayanır. Lakin müəllif onların xarakterindəki əsas cəhətləri qabartmaqla, olmayanları əlavə etməklə dövrünün tipik obrazlarını yaradır. Məsələn, M.Y.Lermontovun yaratdığı “artıq adam” (Peçorin), Turgenevin yaratdığı nihilist (Bazarov) surətləri həmin dövrün ümumiləşdirilmiş obrazlarıdır. Azər­baycan ədəbiyyatından bu cür obrazlara xeyli misal gətirmək olar: Hacı Qara (M.F.Axundzadə) – xəsis tacir tipi, Mirzə Səfər (Ə.Haqverdiyev) – namuslu insan tipi, Cahandar ağa (İ.Şıxlı) – ortodoksal bəy tipi və b. Tip əsərin ideyasının daha də­rin­dən açılmasına xidmət edir.

Həmçinin bax:

• tipikləşdirmə

Həmçinin bax:

• prototip
• tip

Ayırıcı durğu işarələrindən biri ( – ).

Sadə cüm­lədə həmcins üzvlərə aid ümumiləşdirici sözlərdən əvvəl, ay­dınlaşdırma əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələrdə ümumilik bildirən tərkib hissəsindən əvvəl, vasitəsiz nitq dialoq şək­lində qurulduqda vasitəsiz nitqdən əvvəl və bəzi ara cümlə­lərdən əvvəl və sonra qoyulan durğu işarəsidir; məs.: Meşədə, bağda, küçədə, meydanda – harada görürsə, məni evinə də­vət edir (M.S.Ordubadi). Əmir xidmətçiyə: – Get, Hacibi bura çağır, – dedi (M.S.Ordubadi).

Həmçinin bax:

• zoonimik əfsanələr
• etnonimik əfsanələr
• kosmoqonik əfsanələr

Şifahi xalq ədəbiyyatının lirik janrlarından biri; nikahla bağlı mərasimlərdə oxunan nəğmələr.

Folk­lo­rumuzda “Toyun mübarək olsun”, “Yaxşı bəzək vurun bizim gəlinə”, “Xoş gəldin sən bizə”, “Qardaşımın toy qoyunu”, “Bəyin tərifi”, “Ay, yara xoş gəldin deyin” kimi nəğmələr mövcuddur. Bir çox digər nəğmələr kimi toy nəğmələrinin də konkret bədii forması (struktur, qafiyə) olur. Toy nəğmələri elçilik, nişan, oğul evləndirmək, gəlin köçürməklə bağlı oxu­nan nəğmələrdir:

Qızılgülü biçmişəm,

Biçəndə and içmişəm.

Yüz gözəlin içindən

Təkcə səni seçmişəm.

Ədəbiy­yatımızda M.Füzuli, Ş.İ.Xətai və Həbibinin yaradıcılığında rast gəlinir. Tövhiddə Allahın gücü, qüdrəti, ədaləti poetik dillə ifadə olunur. Tövhid daha çox qəsidə janrında yazılırdı.