Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

XVII–XVIII əsrlərdə Avropa cəmiyyətində əsasını realizm təşkil edən maarifçi cərəyan.

Maarifçi realizmin əsas xüsusiyyətləri XVIII əsr maarifçilərindən Volter və Didronun nəsrində özünü göstərib. Maarifçi realistlər müsbət, şüurlu insanın tərbiyə və təhsil sayəsində yeti­şəcəyinə inanırdılar. Maarifçi realizm üçün cəmiyyətin ziddiyyətləri və insanların qüsurlarının avamlıq və savad­sız­lığın nəticəsi kimi göstərilməsi əsas olub. Azərbaycan ədə­biy­yatında maarifçi realizmin bariz nümayəndələri A.Bakı­xanov və M.F.Axundzadə idi. Sonralar C.Məm­məd­quluzadə, N.Nə­rimanov, N.Vəzirov kimi ədiblərin yara­dı­cı­lı­ğında maarifçi realizm baxışları özünü göstərib. Azər­baycanda sovet rejimi yarandıqdan sonra tədricən maarifçi realizm cərəyanı sosialist realizmi ilə əvəz olunub.

See also:

• tənqidi realizm

See also:

• ədəbi cərəyan

Meşşanlıqdan uzaq­laşaraq qəhrəmanlıq dünyasına düşmək istəyi romantizmə xas idi və bu cəhət macәra romanında da özünü göstərir. Macәra romanının əsas vəzifəsi oxucunu tərbiyələndirmək deyil, onu əyləndirməkdir. İlk macәra romanının müəllifləri Valter Skott (“Kventin Dorvard”, “Ayvenqo”), Fenimor Kuper (“Sonuncu mogikan”, “Ləpirçi”), Viktor Hüqo (“Paris Notr-Dam kilsəsi”), Robert Stivenson (“Dəfinələr adası”), Aleksandr Düma (“Üç muşketyor”, “Kraliça Marqo”) olub. Bir sıra mən­bələrdə avantüra romanı da adlanır.

See also:

• tarixi roman

Adətәn, bir neçә bənd və nəqәratdan ibarət olur. Mahnı, əsasən, mәrasimlәrdә, el bayramlarında ifa olunur. Nəğmələrdən fərqli olaraq mahnıların daha kamil melodiyası və məzmunu olur və bir qayda olaraq, instru­mental musiqinin müşayiəti ilə oxunur. Poetik quruluşuna, mövzu və kompozisiyasına görə də nəğmələrdən fərqlənir. Mahnıların əksəriyyəti məhəbbət məzmunlu olsa da, ictimai-siyasi mövzuda olan mahnılarımız da var: “Üçtelli durna”, “Ahu kimi”,  “Bülbüllər oxur”, “Budur gəldi əsirlərin karvanı”, “Sona bülbüllər” və s.

Hər hansı ədəbi cərəyanın, məktəbin, qrupun bədii-estetik prinsiplərinin yazılı ifadəsi.

Avtobioqrafiya ilə müqayisədə memuarda tiplәşdirmәyә daha çox fikir verilir; yazıçı həyatdan ancaq təsvir olunan dövr və ya şəxs(lər) üçün səciyyәvi hadisәlәri seçib göstərir. Dil və üslubda bədiilik özünü göstərsə də, insanların və hadisələrin təsvirindә təxəyyülə, demək olar ki, yol verilmir. Bəzi me­muar­larda müəllif iştirak etmir, hadisələr müəllifin şəxsən tanıdığı adam(lar)ın dilindən danışılır. C.Mәm­mәd­qulu­za­dәnin “Xatiratım”, A.Şaiqin “Xatirəlәrim”, Anarın “Sizsiz” әsərləri memuar әdəbiyyatının nümunələridir.

Məcazın növlərindən biri: əşya və ya hadisənin müəyyən bir əlamətinin digər əşya və ya hadisənin üzərinə köçürülməsi.

Şərq ədəbiyyatında, həmçinin Azərbaycan ədəbiyyatında metafora istiarə də de­yilir. “İstiarə” sözünün də ərəbcədən tərcüməsi “kö­çür­mək” mənasındadır; nümunə:

Arandan yaylağa tələsir yağış,

Şirin qaqqıltıdan göylər doymamış

Durnalar səf çəkib ötdü deyərlər. (H.Arif)

Burada insana xas olan əlamətlər (tələsmək, doymaq) təbiət hadisəsinin üzərinə köçürülüb. Yağış buludunun sürətli şə­kildə arandan yaylağa tərəf hərəkət etməsini şair bu şəkildə daha qüvvətli ifadə edə bilib. Metafora gizli bənzətmə də deyilir, çünki burada bənzətməyə xas olan “kimi”, “tək” qoş­ma­larından istifadə edilmir, varlıqlar arasındakı əlaqə, ox­şarlıq vurğulanmır. Klassik ədəbiyyatda çox vaxt “göz” əvəzinə “nərgiz”, “saç” əvəzinə “sünbül”, “sevgili” əvəzinə “gül”, “pəri”, “büt”, “mah”, “ulduz” sözlərindən istifadə olu­nur ki, bunlar da metafordur.

See also:

• bənzətmə

Məcazın növlə­rin­dən biri: varlığın və ya hadisənin adının onunla məna ­bağ­lıl­ığı olan başqa bir ad və ya ifadə ilə əvəzlənməsi.

Me­to­nimiyadan çox zaman lakonizm məqsədilə istifadə olunur; məs.: Şəhər bütün gecəni yatmadı (şəhərin sakinləri nə­zərdə tutulur). Mənə də bir stəkan ver (bir stəkan su nəzərdə tutulur). Gecədir... Kənd yuxulu (S.Vurğun) nümunəsində “yuxulu” sözü metafor kimi də başa düşülə bilər, çünki canlı varlığı səciyyələndirən bu söz ilk baxışda məkan bildirən sözə aid edilib. Lakin burada “kəndin adamları” nəzərdə tutul­du­ğundan “kənd” sözünü metonimiya kimi qəbul etmək la­zımdır.

See also:

• sinekdoxa

Xalq arasından çıxmış şairlәrin bədahətən şeir söylәdiklәri məclis; şeirləşmə, deyişmə.

Meyxanalar, əsa­sən, el şәnliklәrindә təşkil olunur, bәzәn musiqinin müşayiәti ilә, çox vaxt da musiqisiz deyilir. Meyxanada canlı hәyat hadisәlәri, ayrı-ayrı adamların nöqsan vә eyiblәri təsvir olu­nur. İfa olunan şeirlər (bədiyələr) satirik, yumoristik ça­larların zәnginliyi, oynaqlığı vә şux әhvali-ruhiyyәsi ilә seçilir. Bədi­yələr hәm bir nәfәr tәrəfindәn monoloq şәklindә, hәm dә bir neçә nәfәr tәrәfindәn deyişmә şәklində ifa oluna bilәr. Tanın­mış qəzəlxan Ə.Vahid həm də meyxanaçı kimi məşhur olub.

Bax: feilin məchul növü.

Süjetin, kompozisiyanın bitkin ünsürü kimi çıxış edir. Klassik ədəbiyyatda bəzi poemalar məclislər şəklində qurulub. “Dastani-Əhməd Hərami”, Y.Ba­la­saqunlunun “Qutadqu-bilik”, M.Füzulinin “Saqinamə” əsər­lərini misal göstərmək olar. Məclis çox zaman münazirə şəklində olur, adətən, oxucuya xitabla, öyüd-nəsihətlə bitir.

See also:

• pərdə
• şəkil

Mədhiyyə, adətən, tәrif və epitet yığınından ibarәt olur. Mədhiyyələr, әsasәn, qəsidə vә məsnəvi formalarındadır.

See also:

• fəxriyyə

Mədhiyyə yazan şair.