Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Bax: meydan tamaşaları.

Bax: memuar.

Bax: memuar.

Haqqında danışılana aid hərəkət və ya hökmü bildirən cümlə üzvü.

Xəbər və mübtəda cümlənin qrammatik əsa­sını təşkil edən baş üzvlərdir; məs.: Göyərçinlər evlərin da­mında yuva qurmuşlar. Xəbər nitq hissələri, söz bir­ləş­mələri, məsdər, feili sifət tərkibləri, frazeoloji birləşmələr, təsriflənən feillər və s. ilə ifadə olunur; məs.: Uşaqlar həyətdə oyna­yırdılar. Azərbaycanın elm mərkəzlərindən biri AMEA-dır. Bu şagird məktəbi təzə bitirənlərdəndir. Xəbər ifadə vasitələrinə görə iki cür olur: feili xəbər, ismi xəbər.

Baş cümlədə əvəzlik-qəliblə ifadə olunmuş xəbəri izah edən və xəbərin suallarına cavab olan budaq cümlə.

Xəbər budaq cümləsinin iki tipi vardır: 1. Bu­daq cümlə baş cümlədən qabaq işlənir və tərkibində bağlayıcı söz (kim, hər kim, hər kəs, nə, hər nə, necə, nə cür) iştirak edir: Kəssə hər kəs (bağlayıcı söz) tökülən qan izini, Qurtaran dahi odur (əvəzlik-qəlib) yer üzünü (H.Cavid). 2. Əvvəl baş cümlə gəlir və budaq cümlə ona bağlanır. Baş cümlənin xəbəri müxtəlif formalarda işlənən odur, budur, elədir, belədir, o oldu, bu oldu, ona görədir, buna görədir və s. əvəzlik-qəlib­lərindən ibarət olur; məs.: Tələbim də bu oldu ki, Bakıdan komissiya gəlib bizim işimizi yoxlasın (Ə.Vəliyev); Bəlkə, bu ona görədir ki, Kübranın taleyi ilə mənim taleyim arasında bir yaxınlıq var (M.Cəlal).

Həmçinin bax:

• tabeli mürəkkəb cümlə

Bax: feilin xəbər şəkli.

Bax: şəxs şəkilçiləri.

Əruz vəzninin 9-cu bəhri.

Xəfif bəhrinin iki növü var. Birinci növ fəal, ikinci növ passiv xəfif adlandırılır. Fəal xəfif fə`ilAtün məfA`ilün fə`ilün təfiləsindədir; məs.: Qoca Qafqaz /, adında var/ əzəmət (İ.Cəfərpur). Passiv xəfif fA`ilAtün  məfA`ilün  fə`ilAtün təfiləsindədir; məs.: Düşməni-duni nabəkarə bəlayəm (M.Füzuli). Birinci növ xəfif bəhrinə “Həft peykər” vəzni, ikinci növ xəfif bəhrinə “Füzuli xəfifi” də deyilir.

Klassik Şərq, eləcə də Azərbaycan poeziyasında beş poemadan ibarət mənzum əsərlər toplusu.

İlk xəmsə (“Sirlər xəzinəsi”, “Xosrov və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Yeddi gözəl”, “İsgəndərnamə”) müəllifi Nizami Gəncəvi olub. Onun poe­malar toplusuna özündən sonra “xəmsə” adı verilib. N.Gən­cəvidən sonra hind şairi Əmir Xosrov Dəhləvi, fars-tacik şairi Əbdürrəhman Cami, özbək şairi Əlişir Nəvai xəmsə yaradıblar.

Həmçinin bax:

• katib

Bəzi mən­bələrdə “xoryat”, “qoyrat”, “qoryat” kimi də adlandırılır. Adətən, mahnı kimi oxunur. Bir çox cəhətdən bayatıya oxşayır. Bayatının ilk misrasındakı “əzizim”, “əziziyəm”, “mən aşiq” sözləri xoyratda bəzən “Әsmərim”, “Әsmərin” sözləri şəklində işlədilir; məs.:

 Əsmərim biçin, biçin,

Ölürəm Əsmər üçün,

Aləm mənə düşməndir

Əsməri sevdiyimçün.

Həmçinin bax:

• ümumi isim

Bu oyunlar daha çox komik-didaktik xarakterli olur. Xalq ruhunu, xalqın arzu və istəklərini əks etdirən primitiv kompozisiyalı pyeslərdir. Azərbaycanda X.D.-nın bir çox nümunələri bu günümüzə qədər gəlib çıxıb; məs.: “Əkəndə yox, biçəndə yox, yeyəndə ortaq qardaş”, “Hambal və xanım”, “Lotu Qara və molla”, “Keçəl Sərvətalı” və s.

Həmçinin bax:

• bəbəkoyunu
• meydan teatrı
• meydan tamaşaları
• kilimarası

Bax: meydan teatrı.

Hər bir xarakter müəyyən ümumbəşəri dəyərlərin daşıyıcısı olmaqla yanaşı, yalnız onu səciyyələndirən bir sıra fərdi cəhətlərə malik olur. Bu baxımdan müəyyən janrlara məxsus əsərlərdəki (təmsil, hekayət) surətlər X. səviyyəsinə qalxa bilmir. Məsələn, bir çox təmsillərdə tülkü hiyləgərliyin, ayı axmaqlığın, dovşan qorxaqlığın təcəssümü kimi çıxış edir və heç bir fərdi xüsusiyyəti ilə yadda qalmır. Fərdiliyi, ziddiyyətli daxili aləmi ilə seçilən xarakterlər əsərdəki kolliziyanın yaradılmasında, ideyanın açılmasında böyük rol oynayır.

Həmçinin bax:

• obraz
• personaj
• qəhrəman
• baş qəhrəman