Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında daha çox qoşma, bəzən də divani şəklində olan, məzmunca hikmə­tamiz şeir növü.

Bir ənənə olaraq aşıqlar dastana ustad­namə ilə başlayırlar. Məhəbbət dastanlarının əvvəlində, adə­­tən, üç ustadnamə verilirdi. Belә şeirlәrdə tәrbiyәvi, fəl­sәfi fikirlər yürüdülür, dünyanın vəfasızlığından, “beş­günlük” olmasından danışılır. Azәrbaycan el sәnәt­kar­larından Xәstә Qasım, Aşıq Abbas Tufarqanlı, Aşıq Әlәsgәr vә başqalarının bir çox ustadnamələri vardır.

Ələsgərin sözün yеtir nisaba,

Sərf еdənlər səbt еləsin kitaba.

Hеç namərdin adı gəlməz hеsaba,

Mərd bir olar, onda iki ad olmaz.

See also:

• aşıq ədəbiyyatı

Uşaq ədəbiyyatı konkret janrlarla məhdudlaşmır. Uşaqlar üçün nəzərdə tu­tulmuş əsərlər dil və üslubun sadəliyi, məzmun və ideyanın son dərəcə aydın olması ilə seçilir. Bu əsərlərin qəhrəmanları, adətən, uşaqlar olur və əsərin süjetini onların macəraları, çox zaman fantastik qüvvələrlə qarşılaşması təşkil edir. Bu ba­xımdan M.Tvenin, Ç.Dikkensin, C.Rodarinin əsərləri dünya uşaq ədəbiyyatının inciləri sayılır. Bununla yanaşı, elmi fantastika və macəra ədəbiyyatının bir çox nümunələri də çox zaman uşaq ədəbiyyatına aid edilir. Azərbaycanda uşaq ədə­biyyatının yaranması XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərinə təsadüf edir. N.Nərimanov və S.M.Qənizadə “Sovqat” (1896) adlı şəkilli uşaq jurnalı və “Məktəb” (1900) adlı elmi-pedaqoji aylıq jurnal yaratmaqla uşaq ədəbiyyatının təşəkkülü və inkişafına təkan verdilər. R.B.Əfəndiyev, C.Məmmədquluzadə, A.Səhhət, S.S.Axundov, A.Şaiq, S.M.Qənizadə və b. Azər­bay­can klassik uşaq ədə­biy­yatının görkəmli nümayəndələridir. Müasir dövrdə bir çox klassik əsərlərin uşaqlar üçün adap­ta­siyası da uşaq ədə­biy­yatının bir qolunu təşkil edir.

See also:

• uşaq folkloru

See also:

• sintaktik əlaqələr
• yanaşma əlaqəsi
• idarə əlaqəsi

Tələffüz zamanı digər saitlərlə müqayisədə uzun tə­ləffüz olunan sait.

Daha çox ərəb-fars mənşəli sözlərdə müşahidə olunur. Uzun sait sözün ilk, orta və son hecalarında işlənə bilir: alim [a:lim], xəzinə [xəzi:nə], əmtəə [əmtə:]. Transkripsiya daxilində uzun sait qoşa nöqtə (:) ilə göstərilir.

Dünya ədəbiyyatında U.-in yaranması XIX əsrin 2-ci yarısına aid edilir. Kapitalizmin inkişafı və iri şəhərlərin yaranması ilə əlaqədar əsərlərdəki hadisələr kəndlərdən, feodal qəsrlərindən şəhər küçələrinə və çoxmərtəbəli evlərə keçməyə başladı. Bu meyil daha çox Dikkens, Tekkerey, Balzak, Dostoyevski kimi yazıçıların əsərlərində hiss olunurdu. Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında bu termin, ilk növbədə, altmışıncıların nəsri ilə bağlı işlədilir. Bu nəsrdə iki qol özünü aydın göstərir: kənd mövzusunda yazan yazıçılar və urbanist yazıçılar. İkincilərə Anar, Elçin, Ç.Hüseynov, Maqsud və Rüstəm İbrahimbəyovlar kimi yazıçıları misal göstərmək olar.

Ədəbiyyatın digər sahələri kimi uşaq ədəbiyyatının da əsası folklora söykənir. U.F.-nun janrları üç ədəbi növ əsasında sistemləşdirilir: lirik, epik, dramatik. Lirik növə laylalar, oxşamalar, dolamalar, sanamalar, təkərləmələr, cırnatmalar, öcəşmələr, acıtmalar, uşaq nəğmələri və s. aid edilir. (Laylalar və oxşamaların U.F.-na aid edilməsi bəzən mübahisələr doğurur.) U.F.-nun epik janrlarına tapmacalar, yanıltmaclar, uşaq nağılları, qaravəllilər və s. daxildir. Dramatik növdə isə uşaq oyun və tamaşaları vardır. Bir çox xalq oyunlarında (“Çövkən”, “Dirədöymə”, “Çiling-ağac”, “Topaldıqaç”, “Motal-motal”, “Qələndar, ay Qələndar”, “Əl üstə kimin əli”, “Bənövşə” və s.) səsləndirilən mətnlər dramatik növə məxsusdur.

See also:

• uşaq ədəbiyyatı

Bax: bəhri-təvil.