Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Kompozisiya müəllif ideyasının, məqsədinin daha effektiv şəkildə reallaş­masına xidmət edir. Kompozisiyanın vacib aspektlərindən biri hadisə və obrazların əsərə müəyyən məntiqi ardıcıllıqla daxil edilməsidir. Bu ardıcıllıq zəncirinin hər bir həlqəsi özündən əvvəlkilər və sonrakılarla sıx şəkildə bağlanır və məzmunun açılmasında müəyyən rol oynayır. Məhz buna görə də kamil kompozisiyalı əsərlərdə hər bir epizodun və hətta ən kiçik epizodik surətin öz yeri var. İlk baxışdan əsas süjetlə bağlılığı olmayan haşiyələr belə kompozisiyanın qurulmasında müəy­yən rol oynayır.

See also:

• epiqraf
• epiloq
• proloq
• ekspozisiya
• düyün
• açılma
• kulminasiya
• final

“Konflikt” termini ənənəvi olaraq bədii ədəbiyyatın dram və epik növlərinə aid edilir. Lirikada konflikt lirik qəhrəmanın (müəllifin) daxili aləmi ilə həyat arasındakı ziddiyyətlər, bədii təzad vasitəsilə ifadə edilir. Əsərdə süjetin inkişaf mərhələləri konfliktlə müəyyənləşir: düyün (zavyazka) – konfliktin yaranması, kulminasiya – kon­fliktin ən kəskin həddə çatması, açılma (razvyazka) – kon­flik­tin həlli. Bununla yanaşı, xarakterin açılması da konfliktin inkişafı prosesində baş verir. Elmi ədəbiyyatda bəzən “kon­flikt” termini əvəzinə “kolliziya” sözü işlənir. Lakin kolliziya daha mücərrəd məfhumdur. Konflikt konkret xarakterlər, xarakter və onu əhatə edən sosial mühit arasında və ya xa­rakterin öz daxilində baş verir. Kolliziya dedikdə isə mü­cər­rəd qüvvələr, əbədi dəyərlər arasındakı ziddiyyət başa düşülür.

See also:

• mücərrəd isim

Kontekst, ilk növbədə, çoxmənalı sözün, omonimin mətndəki mənasını müəyyənləşdirməyə imkan verir. Bu mənada söz üçün söz birləşməsi və ya cümlə, söz birləşməsi üçün cümlə və ya mətnin bir parçası kontekst rolunda çıxış edə bilər. Ədə­biyyatda bədii ifadə vasitələri, o cümlədən təşbeh, kinayə, mübaliğə və s. kontekst vasitəsilə müəyyənləşir.

2) Sözün, ifadənin, fikrin işlənmə yerinə görə aid olduğu sahə.

Məsələn, “adaptasiya” sözünün bioloji kontekstdə mənası onun ədə­biyyatdakı mənasından fərqlidir.

See also:

• redaktə

Kul­mi­nasiya kompozisiyanın struktur elementlərindən, konfliktin inkişaf mərhələlərindən biridir. Əsərin düyün (zavyazka) hissəsində yaranan konflikt kulminasiyada ən yüksək həddinə çatır və bundan sonra açılmaya doğru gedir. S.Vurğunun “Vaqif” pyesində Qacarın Vaqifdən intiqam almaq üçün fürsət axtarması və onunla üzləşməsi kulminasiya nöqtəsidir. Elmi ədəbiyyatda bəzən zirvə də adlandırılır.

See also:

• üslubi fiqur
• məcaz
• xiastik kalambur

Başqa dilə xas olan mürəkkəb söz və ya frazeologizmin hərfi tərcüməsi.

K.-ların dilin zənginləşməsində böyük rolu vardır. Məsələn, Azərbaycan dilindəki “dəyirmi masa” (ing. round table), “özünütənqid” (rus. самокритика), “beyin fırtınası” (ing. brainstorming) və bu kimi ifadələr müxtəlif dillərdən K. yolu ilə mənimsənilib. Lakin bədii tərcümədə K. çox zaman dil xətalarına yol açır. Məsələn, ingilis dilində “a hot potato” (isti kartof) ifadəsini hərfi tərcümə etmək olmaz, çünki bu dildə həmin ifadə “aktual mövzu” mənasını verir.

See also:

• hərfi tərcümə
• bədii tərcümə

K. təkcə gözəl deyil, həm də emosiyaları ifadə edə bilən yazıdır. Şərq ədəbiyyatı və incəsənətində islam dininin yayılmasından sonra xeyli inkişaf etmişdi. Bir sıra xəttatlar həm də ustad kalliqraf idilər. Onlar kitabın üzlüyünü və bəzi səhifələrini kalliqrafik naxışlarla bəzəyirdilər. İslam dininə görə şəkil çəkmək qadağan olunduğundan bəzi kalliqrafik yazılar müəyyən fiqurları xatırladırdı. Məsələn, “Qurani-Kərim”in “Fil” surəsinin mətni filə bənzədilirdi. K. sənəti Qərbdə və Uzaq Şərqdə də inkişaf edib. Tətbiqi incəsənətdə də K.-dan geniş istifadə edilir.

See also:

• kufi xətti
• nəsx xətti
• süls xətti
• nəstəliq xətti
• təliq xətti

Daha çox qədim və orta əsrlər ədəbiyyatına xas olan məfhumdur. Hər bir klassik janrın bədii xüsusiyyətlər məcmusu K. sayılır. Əruzun bəhrləri, qəzəl, qəsidə kimi janrlarda qafiyə sistemi və s. K. hesab edilir.

See also:

• minus-priyom

See also:

• vaka
• tanka
• xokku