Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Bax: folklor.

Şifahi nitq dedikdə dörd nitq bacarığından ikisi – dinləmə və danışma nəzərdə tutulur. Bu nitqin əsas xü­su­siy­yətləri bunlardır: 1) qısa və sadə cümlələr əsas yer tutur; 2) in­tonasiya, fasilə, vurğu və s. vasitələrdən istifadə olu­nur; 3) tələb olunan məqamlarda mimika və jestlərə yol verilir.

Bir əraziyə, məhələ aid olan dialektin yerli növü: danışıq tərzi, tələffüz tərzi.

“Dialekt” və “şivə” anlayışları bir qədər fərqli anlayışlardır: dialekt daha geniş ərazini, şivə isə dialekt daxilində daha məhdud bölgəni əhatə edir.

Bax: keçmiş zaman.

Qrammatik cəhətdən biri müs­tə­qil, digəri isə ondan asılı, ona tabe olan cümlələrdən təşkil olunmuş mürəkkəb cümlə.

Tabeli mürəkkəb cümlənin kom­­ponentləri arasında birtərəfli asılılıq vardır. Bu cümlələrin komponentləri (baş və budaq cümlələr) arasında aşağıdakı əlaqə vasitələri işlədilir: tabelilik bağlayıcıları (ki, çünki, ona görə ki, indi ki, bir halda ki, onun üçün ki, elə ki, onda ki, o vaxt ki, belə ki,  madam ki və s.); bağlayıcı sözlər (kim, nə, hər kim, hər kəs, hər nə, necə, nə cür, neçə, haçan, hara, hansı, nə qədər və  s.), ədatlar (isə (-sa²), -sa da (-sə də), -sa belə (-sə belə), -mı⁴) və intonasiya. Tabeli mü­rəkkəb  cüm­lənin tabe olan komponentinə budaq cümlə, tabeedici kom­po­nentinə baş cümlə deyilir.

Həmçinin bax:

• tabesiz mürəkkəb cümlə

Tabeli mürəkkəb cümlənin tə­rəf­lərini qram­matik cəhətdən əlaqələndirən bağlayıcılar.

“Baş cüm­lə + budaq cümlə” quruluşlu tabeli mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələrini əlaqələndirmək üçün tabelilik bağla­yı­cı­larından istifadə edilir. Tabelilik bağlayıcılarının dörd məna növü var: aydınlaşdırma bağlayıcıları, səbəb bağlayıcıları, güzəşt bağlayıcıları, şərt bağlayıcıları: əgər, hərgah, madam ki, indi ki, yoxsa, bir halda ki və s.

Həmçinin bax:

• tabesizlik bağlayıcıları

Söz birləşməsi və tabeli mürəkkəb cümlənin tərkib hissələri arasındakı sintaktik əlaqə.

Tabelilik əlaqəsində tərəflərdən biri digərinin tələbi ilə müəyyən qram­matik formada işlənir: yolun kənarı, daşı atanda və s. Tabelilik əlaqəsinin üç növü var: uzlaşma əlaqəsi, idarə əlaqəsi, yanaşma əlaqəsi.

Həmçinin bax:

• tabesizlik əlaqəsi

İki və daha artıq bərabər­hü­quqlu müstəqil cümlədən düzələn mürəkkəb cümlə.

Ta­besiz mürəkkəb cümlənin komponentləri intonasiya və tabesizlik bağlayıcıları vasitəsilə əlaqələnir; məs.: Cənubi Azərbaycanda Milli hökumət bərqərar olmuşdu, hər yerdə Azərbaycan dilində yazılmış lövhələr vurulmuşdu (intonasiya). Hacı Zeynalabdin Musa Nağıyevə oğlunun adını əbədi­ləş­dirməyi məsləhət gördü və beləliklə, Bakının mər­kə­zində İs­mailiyyə binasının əsası qoyuldu (tabesizlik bağ­la­yı­cısı). Bağ­­layıcılı və bağlayıcısız tabesiz mürəkkəb cüm­lələrin tərkib hissələri arasında müxtəlif məna əlaqələri mövcuddur. Həmin məna əlaqələri bunlardır: 1) zaman məna əlaqəsi; 2) ar­dıcıllıq məna əlaqəsi; 3) səbəb-nəticə məna əlaqəsi; 4) aydın­laş­dır­ma məna əlaqəsi; 5) qarşılaşdırma məna əla­qəsi; 6) bö­lüş­dürmə məna əlaqəsi.

Həmçinin bax:

• tabeli mürəkkəb cümlə

Həmcins üzvləri və tabesiz mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrini əlaqələndirmək üçün isti­fadə olunan bağlayıcılar.

Tabesizlik bağ­layıcılarının 6 ­mə­na növü var: birləşdirmə bağlayıcıları, qarşılaşdırma bağlayıcıları, iştirak bağlayıcıları, inkar bağlayıcıları, bölüşdürmə bağlayıcıları, aydınlaşdırma bağlayıcıları. Birləşdirmə, iştirak və inkar bağ­layıcıları, əsasən, zaman əlaqəli tabesiz mürəkkəb cüm­lə­lərdə işlənir.

Həmcins üzvlər və tabesiz mürəkkəb cümlənin komponentləri arasında olan sintaktik əlaqə növü.

Tabesizlik əlaqəsində tərəflər bərabərhüquqlu olur. Mə­sə­lən, “Sel­can və İnci mehriban və səmimi bacıdırlar” cüm­lə­sində Selcan və İnci həmcins mübtədaları, mehriban və səmimi həmcins təyinləri − biri o birinə tabe olmadan, ay­dınlaşdırmadan sintaktik əlaqəyə girmişlər. Tabesizlik əla­qəsi olan tərəflər ya yalnız intonasiya, ya da intonasiya və ta­be­sizlik bağlayıcıları vasitəsilə əlaqələnir: Dağı, dərəni yo­rul­ma­dan qaçırdıq (intonasiya). Qocalar və cavanlar rəqs edir­dilər (bağlayıcı).

Həmçinin bax:

• tabelilik əlaqəsi

Bax: məqtə.

Əşya, obyekt bildirən, ismin adlıq və yiyəlik hal­larından başqa qalan hallarda işlənən ikincidərəcəli cümlə üzvü.

Tamamlıqlar quruluşca sadə və mürəkkəb olur. Sadə tamamlıqlar nitq hissələri ilə (sözlərlə) ifadə olunur: Sənin üçün su alımmı? Vətən məni çağırır. Mürəkkəb tamamlıqlar  II və III növ təyini söz birləşmələri, mürəkkəb adlar, məsdər və feili sifət tərkibləri ilə ifadə olunur: Onun evə qayıdacağını heç bilmirdi. İradəsinə zidd getməyi xoşlamırdı. Tamamlıqlar iki cür olur: vasitəli tamamlıq və vasitəsiz tamamlıq. Təsirlik halla ifadə olunan tamamlıqlar vasitəsiz, digərləri isə vasitəli ta­mam­lıqlardır.

Həmçinin bax:

• cümlə üzvləri
• ismin halları

Baş cümlədə buraxılmış və ya əvəzlik-qəliblə ifadə olunmuş tamamlığın yerində işlənə bilən budaq cümlə.

Tamamlıq budaq cümləsi kimi? nəyi? kimə? nəyə? kimdə? nədə? kimdən? və s. suallarından birinə cavab verir. Budaq cümlənin bu növü baş cümlədən əvvəl və ya sonra gələ bilər. Baş cümlədən sonra gələndə əlaqə vasitəsi intonasiya və ki tabelilik bağlayıcısı olur: Deyirlər (nəyi?), şirin yuxu gözəl nemətdir. Onu da yaxşı bilirəm ki (nəyi?), tor­paqlarımızı gec-tez geri qaytaracağıq. Ki ədatı ilə işlənən kim, kimi, kimə bağlayıcı sözlərin əlaqə vasitəsi olduğu cüm­lələrdə budaq cümlə baş cümlədən əvvəl gəlir: Kimə ki inan­mışdıq, hamısı özünü doğrultdu.

Tapmacalar çox zaman nəzmlə olur, lakin burada vəzn və qafiyənin sərt tələblərinə sərbəst yanaşılır. Bu janrın əsas xüsusiyyəti əşya və ya hadisənin əlamətləri haqqında mücərrəd analogiya, məcaz vasitəsilə məlumat verilməsidir. Bu üsulla dinləyicinin assosiativ təfəkkürü, zehni qabiliyyəti yoxlanmış olur; məsələn:

Tap tapı,

Dəmir qapı,

On iki yarpaq,

İki budaq. (saat)

Tapmacalar lakonikliyi ilә seçilir. Onlar formasına görə hәm tək misra, hәm qafiyәlәnmiş beyt, hәm dә bayatı şәklindә olur.

Tarixi əsərlər müxtəlif növ və janrlarda ola bilər; mә­sәlәn, H.Cavidin “Xəyyam” dramı, M.S.Ordubadinin “Du­manlı Tәbriz” romanı, İ.Əfəndiyevin “Xurşidbanu Natəvan” pyesi, M.Y.Lermontovun “Borodino” şeiri vә s. Bu cür hadi­sə­lərdə tarixi faktlar və bədii şərtilik sintez olunur. Belə ki, tarixi əsər­lərdə yazıçının təxəyyülündən asılı olaraq müəyyən faktlar təhrif oluna bilər.