Словари
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti
xəmriyyat
Klassik ədəbiyyatda şərabı tərənnüm edən qəsidə.
Belə qəsidələr daha çox meyxanalarda – içki məclislərində oxunurdu. Ərəb ədəbiyyatında daha çox yayılıb. X. yazan şairlər içərisində Əbu Nuvas daha məşhurdur. Azərbaycan ədəbiyyatında M.Füzuli yaradıcılığında rast gəlinir.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətixiastik kalambur
Üslubi fiqur: nitq parçasında eyni sözün bir neçə mənada işlənməsi.
X.K.-da, əsasən, omonim və ya çoxmənalı sözlərdən istifadə olunur:
Söz candır, əgər bilirsə insan,
Sözdür, əgər derlər “özgədir can”. (M.Füzuli)
Harda yumulmuşdu gözümüz bizim,
Satqınlar yer satan, göy satan oldu.
Evindә әrinә naz satan gözәl,
Gәldi küçәlәrdә göy satan oldu. (Z.Yaqub)
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətixiazm
yun. xiazmos – xaçvarı düzülüş
Üslubi fiqur: iki paralel sintaqmada sözlərin və ya cümlə üzvlərinin əks sıra ilə düzülüşü.
Terminin adı yunan əlifbasındakı “x” (xi) hərfinin xaçvarı forması ilə əlaqədardır. Adətən, X.-da təkrirlə antitezanın elementləri sintez olunur. Sokratın “Biz yemək üçün yaşamırıq, yaşamaq üçün yeyirik” aforizmi X.-a ən parlaq nümunələrdən biridir. X.-ın iki tipi fərqləndirilir:
1) Sintaktik X.: bu zaman yanaşı gələn iki cümlədən ikincisi öz sintaktik strukturuna görə birincisinə əks-simmetrik olur, yəni oradakı cümlə üzvlərini əks ardıcıllıqla təkrar edir: Sevinci bölməyə hazırdır hamı, / Heç kəs can atmır qəmi bölməyə (M.Y.Lermontov). Birinci cümlədəki “tamamlıq – xəbər – mübtəda” ardıcıllığı ikinci cümlədə əks ardıcıllıqla əvəz olunur. C.Novruzun şeirindən aşağıdakı parçanı da sintaktik X. nümunəsi hesab etmək olar: Tələsin, insanlar, şadlıq görməyə, / Qəm-qüssə görməyə gecikin bir az.
2) Semantik X.: cümlədə iki və daha artıq leksik vahidin sintaktik funksiyalarının yerdəyişməsi: Ən yaxşı insan daha çox öz fikirləri və başqalarının hisləri ilə yaşayan, ən pis insan başqalarının fikirləri və öz hisləri ilə yaşayandır (L.N.Tolstoy). Canı kim cananı üçün sevsə, cananın sevər, / Canı üçün kim ki cananın sevər, canın sevər. (M.Füzuli)
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətixitab
Müəyyən şəxsə və ya qrupa müraciət şəklində yazılmış mətn.
Daha çox göstəriş, nəsihət, məsləhət xarakterli olur. C.Məmmədquluzadə “Molla Nəsrəddin” jurnalının ilk nömrəsində baş məqaləni X. şəklində yazıb: “Sizi deyib gəlmişəm, ey mənim müsəlman qardaşlarım...” M.F.Axundzadənin “Təmsilat”ının başlanğıcında “Xitab bər-katib” və “Xitab bər-naqil” adlı iki ədəbi müraciət mətninə təsadüf edilir. Mənzum şəkildə yazılan X.-a nümunə olaraq S.Ә.Şirvaninin H.Zərdabiyə yazdığı aşağıdakı misraları göstərmək olar:
Ey Həsən bəy, müəllimi-dana,
Ey edən əhli-islami ehya!
Ey çatan aləmə səfa səndən,
Eyləyir Seyyid iltica səndən!
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətixokku
yap. – yüngül şeir
Yapon poeziyasında kiçikhəcmli, etüd xarakterli lirik şeir janrı; yapon üçlüyü.
Bəzən “haiku” və ya “hayku” da deyilir. XIV əsrdə formalaşmış janrdır. Yapon dilində X. 17 hecadan ibarət olub heroqliflərlə bir sütunda yazılır. Onu başqa dillərə, adətən, 5, 7, 5 hecalıq 3 misradan ibarət qafiyəsiz şeir kimi tərcümə edirlər. Müəllifin ustalığı az sözlə oxucuya hadisə və ya peyzajla bağlı təəssüratını, emosiyasını çatdırmaqdır. Ən məşhur X. ustaları Matsuo Basö, Yosa Buson, Kobayaşi İssa və Masaoka Şiki hesab olunur. Bu şeir şəkli bir çox xalqlar tərəfindən tərcümə olunduqdan sonra həmin xalqların da ədəbiyyatında istifadə olunmağa başlayıb. X. ustaları xaydzin adlanır.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətixorey
yun. choreios – dairəvi rəqs
Antik poeziyada və rus şeirində vurğusu birinci hecaya düşməklə ikihecalı bölgüyə əsaslanan şeir ölçüsü.
X. ilə yazılmış şeirlərin hər misrasında 4-6 X. stopası, 6 stopalı misralarda sezura olur. X. rus sillabik-tonik şeirində yambdan sonra ən çox işlənən şeir ölçüsüdür.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətixronika
yun. chronikos – salnamə
Bədii əsərlərdə hadisələrin zamana görə ardıcıllığı.
Daha çox tarixi romanlara, salnamələrə xasdır. Gündəliklərdə də hadisələrin xronoloji ardıcıllığı gözlənilir, lakin X.-da xarakter, şəxs yox, zamanın özü tarixi prosesin subyekti kimi əsərin mərkəzində durur. Bu baxımdan bəzi ədəbiyyatşünaslar X.-nı janr kimi qəbul edirlər.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətixronotop
yun. xronos – zaman + topos – yer, məkan
Bədii əsərdə zaman və məkan birliyi.
Bu termin ilk dəfə fiziologiya və psixologiya sahəsində A.Uxtomski tərəfindən işlədilib, sonradan onu M.Baxtin estetikaya gətirib. Klassisizm tərəfdarları buraya hərəkəti də əlavə edərək üçlüyün (məkan, zaman, hərəkət) vəhdəti prinsipinə əsaslanıblar. X. epik və dramatik əsərlər üçün xarakterikdir, süjet, kompozisiya və ideyanı açmaqda mühüm rol oynayır. X. əsərin formasını, bədii təsvir vasitələrini şərtləndirən amillərdən biri kimi qəbul edilir.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətixüruc
ər. – kənara çıxma
Klassik şeirdə qafiyə elementi: vəsldən sonra hərəkə ilə işarə olunan sait səs.
Nümunə:
Bir-bir eşidib sözün atası,
Bildi ki, qəbul olur duası. (M.Füzuli)
Burada qafiyə təşkil edən atası və duası sözlərindəki “a” rəvi, “s” vəsl, “ı” saiti isə X.-dur.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti