Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Klassik Şərq poeziyasında şeirlә yazılmış avtobioqrafik əsər.

Tərcümeyi-halda müәllifin hәyatının әsas mәrhәlәlәri, peşәsi, mәşğuliyyәti, maraq dairәsi, dostları vә s. ba­rəsindә mәlumat verilir. Tərcümeyi-hal özünün müәy­yәn ün­sürlәri ilә aşıq poeziyasındakı vücudnamələri xatırladır. Əski şairlәrin әsәrlәri onların hәyat vә fәaliyyәtini öyrәnmәk baxımından başlıca mәnbә olduğundan tәrcümeyi-halların әhәmiyyәti böyükdür. Bu mövzulu şeirlәrin konkret forması yoxdur.  Daha çox məsnəvi, yaxud müxəmməs şәklindә yazılırdı.

tərcümeyi-hal²

Bir şəxsin öz həyatının əsas məqamlarını ar­dıcıl şəkildə təsvir etdiyi yazı növü.

Tərcümeyi-hal ictimai həyatın müxtəlif sahələrində istifadə edilir. Ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrinə qəbul olunarkən, işə götü­rü­lərkən, mükafata təqdim olunarkən, hər hansı ictimai-siyasi təşkilata üzv qəbul olunarkən şəxsdən özü haqqında ətraflı məlumat vermək tələb olunur. Tərcümeyi-hala verilən tə­ləb­lər bun­lardır: 1) şəxsin doğulduğu il, ay, gün, yer (res­publika, şəhər, rayon, kənd) dəqiq göstərilməlidir; 2) faktlar (həyatın mər­hələləri, oxuduğu, işlədiyi yerlər, nailiyyətləri, ailə vəziyyəti və s.) ardıcıl sadalanmalıdır. Müasir dövrdə tərcümeyi-halın geniş yayılmış forması CV (curriculum vitae – həyatın gedişi) adlanır ki, bu forma standart blank əsasında doldurulur.

Bax: sarkazm.

Feilin təsriflənməyən forması ilə işlənib özündən əv­vələ söz toplayan və cümlənin mürəkkəb üzvü kimi çıxış edən söz birləşməsi.

Həmçinin bax:

• feili bağlama tərkibi
• məsdər tərkibi
• feili sifət tərkibi

Həmçinin bax:

• tərcibənd

Adətən, baş cümlədə feili xəbərə aid olan elə, belə əvəzlik-qəliblər işlənir; məs.: Elə (necə?) çığırdı ki, hamı dönüb baxdı. Tərzi-hərəkət budaq cümləsində baş və budaq cümlənin yeri sabit deyil. Baş cüm­lənin əvvəl gəldiyi növlərində əlaqə vasitəsi intonasiya və yaxud ki tabelilik bağlayıcısı olur. Bu zaman əvəzlik-qəlibi ixtisar etmək olmur; məs.: Elə danış ki, hamı başa düşsün. Elə oxu, hamı dinləsin. Budaq cümlənin əvvəl gəldiyi növlərində əlaqə vasitəsi kimi necə, nə cür, necə ki, hər necə və s. bağlayıcı sözlər və -sa² şəkilçisi olur; məs.: Necə demişdiniz, elə də etdik. Kim necə istəyirdisə, elə də yaşayırdı.

Həmçinin bax:

• tabeli mürəkkəb cümlə

Hərəkətin icra tərzini və ya vəziy­yətini bildirən zərf.

Sualları: necə? nə cür? nə vəziyyətdə? nə tərzdə? Quruluşca sadə (cəld, sakit), düzəltmə (qəfildən, birdən) və mürəkkəb (addımbaşı, birdən-birə, yana-yana, sözarası, əvvəldən-axıra)  olur. Tərzi-hərəkət zərfləri hərə­kə­tin keyfiyyətini də bildirir; məs.: gözəl danışmaq, yaxşı bilmək və s. Tərzi-hərəkət zərfləri bəzən əlamətə (sifətə) də aid olur: Uşaq yamanca fərəhli idi. Burada “yamanca” sözü sifətlə ifadə olunmuş “fərəhli idi” ismi xəbərini izah edir. Tərzi-hə­rəkət zərfi cümlə üzvü kimi, əsasən, tərzi-hərəkət zərfliyi və­zifəsində iştirak edir; məs.: Ana uşağa həzin-həzin layla çalırdı. Rüstəm kişi Şirzada çəpəki nəzər saldı (M.İbrahimov).

İşin, hərəkətin icra tərzini bildirən və necə? nə cür? nə tərzdə? nə vəziyyətdə? suallarından birinə cavab verən zərflik.

Tərzi-hərəkət zərfliyi feili bağlama, feili bağlama tərkibləri, tərzi-hərəkət zərfləri, qoşmalı söz və bir­ləşmələr, sual əvəzlikləri ilə ifadə olunur; məs.: Qatar yavaş-yavaş stansiyaya yaxınlaşdı. Sevda gülə-gülə ona ya­naşdı. Tərzi-hərəkət zərfliyi ismi xəbərə də aid ola bilər. Bu zaman ismi xəbər əlamət bildirən sifətlə ifadə olunur; məs.: O, kədərli vəziyyətdə də gözəl idi.

Cümlədə ifadə olunan fikri təsdiq edən ədat­lar.

Təsdiq ədatları bunlardır: bəli, hə, aha və s.; məs.: Bəli, mən sənə etibar edirəm. Bu ədatlar bəzən söz-cümlə şəklində də işlənir.

Təsəvvüf islam dinindəki mənəvi həyatın və əxlaqi dəyərlərin adıdır. Bu fəlsəfi-dini təlimin mahiyyətində insanın nəfsi ilə mübarizə aparması, öz varlığından və dünyadan ke­çərək Allaha qovuşması durur. Onun məqsədi ruhi təkamül və kamillikdir. Mədəni və tarixi baxımdan təsəvvüf VIII-X əsr­lərdə formalaşmağa başlayıb. XII əsrin II yarısından baş­layaraq təsəvvüf ideyaları daha da sistemləşərək təlim sə­viy­yəsinə yüksəldi. Ədəbiyyatımızda H.Mənsur, F.Nəimi, Ş.Səfi, İ.Nəsimi bu təlimin mürşidləri olublar. Təsəvvüf cərə­yanının nümayəndələrinə sufilər deyilib. XII əsrdən sufilərin bədii yaradıcılığı təkkə ədəbiyyatı kimi tanınır.

Özündən asılı sözün təsirlik halda olmasını tələb edən feil; məs.: görmək (nəyi?), açmaq (nəyi?).

Həmçinin bax:

• təsirsiz feil

Təsirlik halda olan sözlər cümlədə, əsasən, təsirli feillərlə əlaqələnir və cümlə üzvü kimi yalnız tamamlıq olur. Təsirlik hal iki yerə bölünür: müəyyən təsirlik hal, qeyri-müəyyənlik bildirən təsirlik hal.

Təsirlik haldan başqa digər hallarda olan sözləri idarə edən feil; məs.: baxmaq (nəyə?), gəlmək (haraya? ha­ra­dan?).

Həmçinin bax:

• təsirli feil

Feilin şəkilləri olan əmr, xəbər, arzu, lazım, vacib və şərt şəkilləri feilin təsriflənən formalarıdır. Təsriflənən feillər zaman, şəxs və kəmiyyət şəkilçisini qəbul edə bilir. Cümlə üzvü kimi, əsasən, feili xəbər vəzifəsində iştirak edir; məs.: Hər kəs təbiəti qorumalıdır.

Həmçinin bax:

• təsriflənməyən feillər

Şəxsə və kəmiyyətə görə dəyişə bil­məyən feillər: məsdər, feili sifət, feili bağlama.

Belə feillər feilin əsas xüsusiyyətləri (təsdiq və inkarda işlənmək, təsirli və təsirsiz olmaq, növ bildirmək və s.) ilə yanaşı, ikinci bir nitq hissəsinin də xüsusiyyətlərini daşıyır: məsdər ismin, feili sifət sifətin, feili bağlama isə zərfin əla­mətlərinə malik olur.