Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Qədim yunan dramaturgiyasında bədii üsul: faciənin sonunda ilahın peyda olması ilə baş verən açılma (razvyazka).

Bu üsula Sofoklun, Evripidin bir sıra əsərlərində rast gəlmək mümkündür. Tamaşa zamanı xüsusi qaldırıcı maşının köməyi ilə səhnə üzərində peyda olan ilah düyünə düşmüş hadisələrə aydınlıq gətirir, personajları dəyərləndirir və onların gələcək taleyindən xəbər verir.

Zamanın sınağından çıxmış yaddaqalan ifadələr, məsəllər, inanclar, sınamalar və s.

Bir çox D.-lərin mənşəyi məlumdur. Onlar məşhur tarixi şəxsiyyətlərin, ədiblərin və ya ədəbi qəhrəmanların müəyyən situasiya ilə bağlı söylədikləri ifadələrdir; məs.: İtə ataram, yada satmaram (Mir Cəlal, “Bir gəncin manifesti”). Atalar sözündən fərqli olaraq D. heç bir müdrik fikir ehtiva etməyə də bilər. Məsələn, M.Ə.Sabirin Mən də müsəlmanam, a şirvanlılar misrasını D. kimi qəbul etmək olar. D.-lərin bir qismi konkret tarixi mənbələrə əsaslanır, bir qismi isə rəvayət xarakterli olur. İfadə kəskinliyi, ritorik fiqurlar, bədii ifadə vasitələri D. üçün səciyyəvi xüsusiyyətlərdir. Nümunə: Əmir Teymurun görüşünə gedən İbrahim Xəlilullah hər hədiyyədən 9 dənə aparıbmış. Yalnız qulların sayı 8 imiş. Teymurun sual dolu baxışlarını görən İbrahim deyir: “Doqquzuncu qul mən özüməm”. Bu rəvayətdə İbrahimin sonuncu sözləri D. kimi yaddaşlarda qalıb.

Həmçinin bax:

• frazeologizm

D. daha çox aşıq ədəbiyyatına xasdır. Burada, adətən, iki aşıq iştirak edir. Onların dediyi şeirlər (bəndlər), əsasən, qoşma, bəzən gəraylı janrında olur. Çox zaman D.-yə başlayan tərəf hansı rədifdən istifadə edirsə, digər tərəf də öz bəndlərini həmin rədiflə bitirir. Bir çox hallarda D.-yə dialoq şəklində başlayan aşıqlar bir-birinin poetik istedadını yoxladıqdan sonra hərbə-zorbaya, qıfılbəndə keçirlər. D.-də iştirak edənlərdən hər kim qarşısındakı aşığı “bağlasa”, o qalib olur və “məğlub” aşıq öz sazını “qalib” aşığa verirdi. Vaqiflə Vidadi, Aşıq Ələsgərlə Aşıq Alı, Xəstə Qasımla Ləzgi Әhməd arasındakı D.-lər çox məşhurdur. Yazılı ədəbiyyatda da D. nümunələrinə rast gəlmək olar. Musa Yaqubun “Göyərməz” rədifli şeirinə Məmməd Arazın yazdığı “Göyərdi” rədifli şeiri misal ola bilər.

Həmçinin bax:

• bağlama
• dəvət
• bədiyə

Klassik şeirdə qafiyə elementi: əlifi-təsislə rəvi arasında yerləşən hərəkəli samit hərf.

Nümunə: Şirin ləbi-mənşəyi lətafət, rəna qədi-durduğilə afət. (M.Füzuli). Bu beytdə qafiyə sözlər olan lətafət və afət qafiyəsidəki sonuncu “t” rəvi, “a” əlifi-təsis, onların arasındakı “f” samiti isə D.-dir.

Müəyyən xüsusiyyət, əlamət, keyfiyyət və s. cəhətdən izahedici funksiya daşıyan təkrir.

Sintaktik olaraq cümlə üzvünün əlavəsini xatırladır: 

Günəş – göylər sultanı güclü Günəş sanki aşağıya enib, lap yaxına gəlib (Mir Cəlal).

Dünyanı dağıtmaq istəyənlərin də

Növbəsi vardı, gizli saziş növbəsi. (Fikrət Qoca)

Həmçinin bax:

• sintaktik təkrir

Bax: jurnal.

Dəvə təsərrüfatı ilə bağlı oxunan əmək nəğmələri.

D.N. bu təsərrüfat sahəsinin inkişaf etdiyi bölgələrdə yaranıb və inkişaf edib. Etnoqrafların Qobustan dəvəçilərindən yazıya aldıqları nəğmədə dəvələr cinsinə görə təriflənir:

Qıllı dodaqlı, qələm qaşlıdır,

Ladılı, qapanlı, kəlləli ovsar,

Bu qatarda qumral maya var olsun!

Aşıqlar arasında deyişmənin ilk mərhələsi.

Bu mərhələdə deyişən aşıqlar bir-birinin poetik istedadını, hazırcavablığını sınaqdan keçirirlər. D. zamanı söylənilən bəndlərdə aşıqlar bir-birini salamlayır, deyişmənin mövzusunu müəyyən edirlər:

Məndən salam olsun duran Çobana,

Gəl ikimiz bu cahandan danışaq. (Aşıq Hüseyn)

Və ya özlərini tərif edirlər:

Qırxlar piri özü verib dərsimi,

Şair cərgəsində sana düşmüşəm... (Aşıq Hüseyn)

Sonradan D. hərbə-zorba, qıfılbənd mərhələlərinə keçib.

Həmçinin bax:

• aşıq ədəbiyyatı
• bağlama

Fabulanın dəyişkənliyi M.Paviçin “Xəzər lüğəti” (1983) romanında müşahidə olunur. Bu lüğət-roman döyüş ruhlu köçəri tayfanın tarixinə həsr olunmuşdur. Lüğət-roman üç kitabdan ibarətdir: “Qırmızı kitab” (xristian mənbələri Xəzər məsələsi haqqında), “Yaşıl kitab” (islam mənbələri Xəzər məsələsi haqqında), “Sarı kitab” (yəhudi mənbələri Xəzər məsələsi haqqında) – hər biri, öz növbəsində, istənilən hər hansı bir sorğu kitabı kimi lüğət məqalələrindən tərtib edilib. Eyni hadisələr müxtəlif variantlarda təhkiyə olunmuşdur. Azərbaycan yazıçısı Nərmin Kamalın “Aç, mənəm”, Əli Əkbərin “Amneziya” əsəri fabulanın dəyişkənliyi ilə seçilir.

Orta əsrlər hind poetikasında bədii ifadə vasitələrinin məcmusunu nəzərdə tutan təməl prinsiplərdən biri.

Bu prinsipə görə, əsərdə bədiiliyi formalaşdıran sözün birbaşa mənası ilə yaranan obraz deyil, bu obrazın təsəvvürdə yaratdığı assosiasiyalardır.

Antitezanın növlərindən biri: eyni leksemin qarşılaşdırılması.

Daha çox aforizmlərdə, reklam şüarlarında istifadə olunur; məs.: Həyatında həyatdan qiymətli bir şeyi olmayan insan layiqli həyat yaşaya bilməz. Porşedən yaxşı yalnız porşedir.

Bədii əsərdə kolorit yaratmağa xidmət edir. D.-lərdən istifadə etməklə yazıçı obrazın xarakterini, dünyagörüşünü, hansı bölgədən olduğunu daha qabarıq səciyyələndirə bilir. Məsələn, C.Cabbarlının “1905-ci ildə” əsərində Әmiraslan bəyin işlətdiyi “nöşün”, “nöüt” kimi sözlər bu obrazın bakılı olduğunu, M.İbrahimovun “Kəndçi qızı” əsərində baş qəhrəmanın işlətdiyi “gəlitdi, geitdi” sözləri onun şəkili olduğunu göstərir. Bədii əsərdə D.-lərdən ancaq zəruri hallarda bədii üslub kimi istifadə edilir. Müəllif mətni də daxil olmaqla əsərin dilinin bütövlükdə D.-lər üzərində qurulması bədii ədəbiyyatda yolverilməz hal sayılır.

D.-dan həm şifahi, həm də yazılı ədəbiyyatda istifadə olunur. D. dram əsərlərində mətnin əsasını təşkil edir. Bununla yanaşı, uşaq folkloru nümunələrində, habelə sual-cavab, mükalimə üsulu ilə qurulan şeirlərdə də D.-lara tez-tez rast gəlmək mümkündür:

– Quzum, yavrum! Adın nədir?

– Gülbahar.

– Pəki, sənin anan, baban varmı?

– Var... (H.Cavid)

Ədəbiyyatımızda dramaturji D.-un ilk nümunəsini M.F.Axundzadə, lirik dialoqun ilk nümunəsini H.Cavid, satirik D.-un ilk nümunəsini isə M.Ə.Sabir yaradıb.

Həmçinin bax:

• dram
• faciə
• komediya

D. və “sinxroniya” anlayışları elmə ilk dəfə İsveçrə linqvist alimi Ferdinand de Sossür (1857–1913) tərəfindən dilçilik terminləri kimi gətirilib. Daha sonra rus alimi A.N.Veselovski tərəfindən ədəbiyyatşünaslıqda elmi metod kimi tətbiq olunub.

Həmçinin bax:

• tarixi poetika

Antitezanın növlərindən biri: obyektin bir-birinə əks əlamətlər baxımından qiymətləndirilməsi və bunun əsasında neytral mövqe tutması.

Nümunə:

Bahar fəsli, yaz ayları gələndə

Süsənli, sünbüllü, lalalı dağlar.

Yoxsulu, ərbabı, şahı, gədanı

Tutmaz bir-birindən aralı dağlar. (Aşıq Ələsgər)