Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

DADAŞ azərb.

dadaş sözü uzun müddət “böyük qardaş” sözünün sinonimi kimi işlənmişdir. Hətta hörmət əlaməti olaraq özündən böyüyə müraciətlə “bəydadaş” (bəzən toy məclislərində bəyə də belə müraciət edilmişdir) da deyilmişdir.

Dadaş bu gün də bəzi bölgələrdə ailədə kiçik bacı-qardaşların böyük qardaşlarına hörmət, ehtiram əlaməti olaraq işlətdikləri müraciət formasıdır. Elə bölgələrimiz vardır ki, orada ataya da dadaş deyə müraciət edilir. Müəyyən mənbələrdə bu sözü dadaç sözü ilə əlaqələndirməyə cəhdlərə təsadüf edilir. Saitlərin incədən qalına keçməsi əsas gətirilərək Dadaş adının yaranması Balaş, Əliş və s. adların yaranması ilə eyniləşdirilir. Dadaş kişi adı Azərbaycan antroponimikasında hörmət, yaxud mehribanlıq məqsədilə özündən yaşca böyüklərə müraciət formasından yaranmış şəxs adları sırasındadır.

DADAŞBALA azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Dadaş və Bala adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

DADAŞXAN azərb.

DAĞ azərb.

dağ sözündəndir. Məlum olduğu kimi, dağ sözünü eşidərkən dilimizdə bu sözlə bağlı ağlımıza ilk olaraq ululuq, müdriklik, əzəmətlilik və s. kimi xüsusiyyətlər gəlir. Dağ sözünün dilimizdə bir neçə mənası vardır: 1. Yerin hündür, dik, yamaclı və zirvəli hissəsi; 2. Yaylaq, dağüstü düzənlik, uca, yer, dağlıq yer; 3. mac. Çox möhkəm, sarsılmaz bir şey haqqında; 4. Çoxluq, böyüklük, ucalıq kimi təşbeh bildirir (çox zaman kimi qoşması ilə birlikdə işlənir). Fars dilində dağ sözü damğa, qızdırılmış dəmirlə qoyulmuş iz, həmçinin qaynamaqda olan, qaynar mənasındadır.

DAĞBƏYİ azərb.

DAĞLAR azərb.

DALĞIN azərb.

dalğın (dalmaq feilindəndir) sözündəndir. Dalğın kişi adı dərin fikirlərə batmış, çox fikirli, fikrə getmiş, fikri nə isə mühüm bir şeylə məşğul olan adam anlamını ifadə edir.

DAMƏD fars.

damad sözünün dilimizdə təhrif olunmuş şəklindən yaranmış Damad kişi adı qızın əri, kürəkən, giyov anlamlarını ifadə edir.

Bəzi mənbələrdə farslarda vaxtilə şahzadə qızların ərinə verilən ad olması barədə məlumatlara da rast gəlinir. Məişətimizdə Daməd kişi adına hələ rast gəlinsə də, müasir Azərbaycan dilində damad sözünü əvəz edən kürəkən sözü işlənir. Adın təhrif olunmuş forması Damət də sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir.

DAMƏT

DANİL yəhudi mənş.

daniil sözündəndir. Qədim yəhudi dilində danil Tanrının elçisi, Tanrı tərəfindən göndərilən, Tanrının payı mənasındadır. Azərbaycanda XX əsrin qırxıncı illərinə qədər oğlan övladlarına verilən adlardandır. Bu gün Danil adını daşıyanlar əsasən yaşlı nəslin nümayəndələridir. Cənubi Qafqazın digər iki respublikasında da mövcud kişi adlarındandır.

DANİİL

DANYAL

DANİYAR yəhudi.

daniyar sözündəndir. Cənubi Qafqazda yaşayan digər xalqların da məişətində mövcud adlar sırasında olan Daniyar kişi adı bilikli, elmli, oxumuş mənasındadır.

DAR fars mənş. 

dar (dar əslində daştən–malik olmaq feilinin köküdür) şəkilçisi bəzi isimlərin sonuna qoşularaq onlara müxtəlif mənalar verə bilir.

DASTAN azərb.

dastan Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının epik janrları içərisində qəhrəmanlıq və aşiqanə mövzularda olan ən irihəcmli janrdır. Dastan həm də danışmaq, nağıl eləmək, dastan yazmaq, hekayə yazmaq, həmçinin tarixi hadisələrdən və ya şəxsiyyətlərdən bəhs edən irihəcmli əsər, poema, eləcə də hekayə, əfsanə, nağıl, sərgüzəşt anlamlarını ifadə edir.

Bu gün danışıqda dastan açmaq, dastan qoçmaq, dastan bağlamaq (kiminsə barə- sində) və s. kimi kifayət qədər ümumişlək ifadələr də mövcuddur. Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adlarından olan Dastan yaxşı əməlləriylə dillərdə dastan olma, yəni məşhur olma, dillərə düşən birisi olma anlamlarındadır, başqa sözlə, alqış məzmunu ifadə edən adlar sırasındadır. Azərbaycanda bu ada ən çox aşıq yaradıcılığına marağın nisbətən çox olduğu qərb bölgəsində rast gəlinir.