Dictionaries
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti
üzvlənməyən cümlələr
Bir sözdən ibarət olub sintaktik cəhətdən üzvlənməyən cümlələr.
Bu cür cümlələr bitmiş fikir ifadə etsə də, onları baş və ikincidərəcəli üzvlərə ayırmaq qeyri-mümkündür. Üzvlənməyən cümlələrə söz-cümlə deyilir. Söz-cümlələr təsdiq və inkar ədatları (hə, bəli, yox, xeyr, əsla, qətiyyən, heç, heç də), bəzi modal sözlər (əlbəttə, sözsüz, baş üstə, göz üstə, şübhəsiz və s.) və nidalarla (ah, aha, oho, ey, əfsus və s.) ifadə olunur. Söz-cümlələr fikrin qısa, emosional və sürətlə ifadəsinə imkan verir; məs.: Bilmirsən, bu nə mahnı idi, Zaur? – Yox (Anar). Sən bu mövzunu qəsdən seçmisən? – Xeyr (S.Əhmədov). Onda verin bəri, qol çəkim! – Baş üstə! (S.Rəhimov)
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiünsiyyət
Dilin yaratdığı imkanlar vasitəsilə fikirlərin ötürülməsi və qəbul edilməsi.
Ünsiyyət dörd nitq bacarığı əsasında baş verir: dinləmə, danışma, oxu, yazı. Ünsiyyətin üç funksiyası var: 1) insanlar arasında əlaqə yaratmaq – kommunikativ funksiya; 2) əşya və hadisələri adlandırmaq – nominativ funksiya; 3) fikri ifadə etmək.
See also:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiümumişlək olmayan sözlər
Bütövlükdə əhalinin deyil, onun müəyyən təbəqəsinin işlətdiyi sözlər.
Bu cür sözlərin leksik mənasını yalnız müəyyən ərazinin sakinləri, sosial və ya peşə qrupunun nümayəndələri başa düşür. Ümumişlək olmayan sözlərə aiddir: terminlər, arxaizmlər (köhnəlmiş sözlər), neologizmlər (yeni sözlər), dialekt sözləri.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiümumiləşdirici söz
Həmcins cümlə üzvlərinin hamısına aid olub onların mənasını ümumiləşdirən söz və ya söz birləşməsi.
Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən əvvəl gələrsə, ondan sonra iki nöqtə (:) qoyulur; məs.: Hər tərəfdə: suda, quruda, uzaqda, yaxında zenit topları səs-səsə verirdi. Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən sonra gələrsə, ondan əvvəl tire (–) işarəsi qoyulur; məs.: Mən o zamandan Misiri, Şamı, Əndəlisi – hər yeri gəzmişəm (C.Cabbarlı).
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiümumi şəxsli cümlə
İş və hərəkətin bütün şəxslərə – ümumiyə aid olduğunu bildirən mübtədasız cümlə növü.
Ümumi şəxsli cümlələrin xəbəri qeyri-qəti gələcək və ya indiki zaman bildirən feilin II şəxs təki və III şəxs cəmi ilə ifadə olunur; məs.: Nə əkərsən, onu biçərsən. Palaza bürün, el ilə sürün. Çalağanların bir qisminə kənd yerlərində toğlugötürən deyirlər. Atalar sözlərinin bir çoxu ümumi şəxsli cümlədir.
See also:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiüçlük
Hər bəndi üç misradan ibarət olan şeir şəkli.
Ü. şəklində yazılan klassik şeir janrları yapon xokkusu, italyan tersinasıdır. Ədəbiyyatımızda müxtəlif qafiyə quruluşuna malik Ü.-lər mövcuddur. M.Müşfiqin “And olsun” şeiri a.a.b, c.c.b, d.d.b, ... şəklində qafiyələnib:
Şairləri qanadında bəsləyən, (a)
İnsanların həyatını süsləyən (a)
İncə ruhlu mələklərə and olsun! (b)
***
Boynundakı dalğa-dalğa tellərə, (c)
Qaşlarının altındakı sellərə, (c)
Qəlbindəki istəklərə and olsun! (b)
***
...Gəncliyimə qanad verən, ruh verən, (d)
Hər dəqiqə ayrı cilvə göstərən (d)
Əlirişməz diləklərə and olsun! (b)
See also:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiümmi
Təhsili olmayan, oxumağı və yazmağı bacarmayan söz ustası.
Ü.-lər oxu və yazı savadından məhrum olsalar da, bədii zövqləri və söz sənətinin incəliklərinə bələd olmaları onlarda ilahi bir istedadın göstəricisi kimi qəbul edilirdi. İstedadlı şairlər üçün ümmilik qüsur sayılmırdı. Məsələn, Yunus Əmrə Ü. sayılırdı.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiüslubi fiqur
lat. fiqura – оbraz, şəkil
Nitqin ifadəliliyini və ekspressivliyini artırmaq üçün işlədilən bədii-linqvistik üsul.
Ü.F. nitqə yeni informasiya gətirmir, yalnız nitq quruluşuna təsir göstərməklə onun bədiiliyini və emosionallığını artırır. Bəzən məcaz və onun növləri Ü.F.-un tərkibinə daxil edilir, digər mənbələrdə isə onlar kəskin fərqləndirilir. Məcazı fərqləndirən əsas cəhət sözün kontekstdə məcazi məna kəsb etməsidir. Bununla belə, etiraf etmək lazımdır ki, məcaz Ü.F. anlayışının ehtiva etdiyi meyarları (nitqin bədiiliyinin və ekspressivliyinin qüvvətləndirilməsi) özündə əks etdirir.
See also:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti