Словари
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti
tiraj
fr. tirage – dartma
Hər hansı kitabın, qəzet və jurnal nömrəsinin çap olunmuş nüsxələrinin ümumi sayı.
Bu termin, əsasən, nəşriyyat işində istifadə edilir. T. nəşriyyat və ya redaksiya tərəfindən oxucu tələbatının öyrənilməsindən sonra təyin edilir.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətitonik vəzn
Şeir misralarında vurğulu hecaların bərabər sayına əsaslanan vəzn.
Heca vəznindən fərqli olaraq T.V.-də bütün hecaların sayı deyil, yalnız vurğulu hecaların sayı əsas götürülür. Bu o deməkdir ki, misralarda vurğusuz hecaların sayı qeyri-bərabər ola bilər. Rus bılinaları T.V.-də yazılıb.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətitövbənamə
Şәrq, həmçinin Azәrbaycan klassik poeziyasında etiraf, tövbə məzmunlu şeir.
Qәzәl, qәsidә, mәsnәvi, müxәmmәs vә s. janrlarda yazılır. Adәtәn, belә şeirlәr dini mahiyyәtdә olur; öz hәyatının müәyyәn dövründә etdiyi sәhvlәri başa düşüb tövbә edən şair Allaha müraciәt edәrәk günahlarının bağışlanmasını istәyir. XIX әsr Azәrbaycan şairi Mәhәmmәd bәy Aşiqin ömrünün son dövrlərində yazdığı tərcibənd şəkilli “Tövbәnamә”sindən:
Tövbә, ya rәb, bu qәdәr bәd әmәlimdәn tövbә!
Mәsiyәt rahinә hәm get vә gәlimdәn tövbә!
Hәr xilaf olmuş isә sınmış әlimdәn, tövbә!
Dәxi bundan sora mәkrü dәğәlimdәn tövbә!
Eylәrәm sidq ilә mәn piş әz ölümdәn tövbә!
Hәr xәta çıxmış isә bir dә dilimdәn, tövbә!
Rәhm qıl, bari-xudaya ki, günәhkaram mәn,
Asiyü bәdәmәlü rusiyәhü xaram mәn.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətitövzi
Fonetik təkririn növlərindən biri: misrada sözlərin eyni samitlə başlanması.
T.-ni alliterasiyanın bir növü kimi də qəbul etmək olar. Lakin alliterasiya, ümumiyyətlə, samitlərin təkrarını nəzərdə tutur. Bu mənada hər T.-ni alliterasiya hesab etmək olar, lakin hər alliterasiya T. deyil. T.-yə nümunə:
Gözün gecəsini günəşli gündüz,
Adi şüşəni də büllur bilərdi. (Xəlil Rza)
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətitransliterasiya
Tərcümə zamanı sözün olduğu kimi saxlanması, tərcümə olunan dilin qrafikasına uyğunlaşdırılması.
T. daha çox reali və terminlərin tərcüməsi zamanı tətbiq olunur. Məsələn, “bayatı” sözü rus dilində баяты, “былина” sözü Azərbaycan dilində bılina kimi verilir.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətitrilogiya
Üç müstəqil əsərdən (hissədən) ibarət roman.
T.-ya daxil olan əsərlər məzmunca bitkin, müstəqil olsa da, mövzu baxımından bir-biri ilə əlaqəlidir. Yazıçının çatdırmaq istədiyi ideya hər üç əsərdə, demək olar ki, üst-üstə düşür və bu ideyanın daşıyıcıları, əsasən, eyni qəhrəmanlar olur. Ədəbiyyatımızda M.S.Ordubadinin “Gizli Bakı”, “Döyüşən şəhər” və “Dünya dəyişir” romanları, Ə.Cəfərzadənin “Eldən-elə”, “Aləmdə səsim var mənim” və “Vətənə qayıt” romanları birlikdə T. təşkil edir.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətitrubadurlar
XI–XIII əsrlərdə Fransada lirik şeirlәr qoşub onları çalğı alәtinin müşayiәti ilә ifa edәn şair-müğәnnilər.
T.-ın lirikası Fransanın cәnubunda, Oksitaniya ərazisində meydana çıxmış, İtaliya və İspaniyada geniş yayılmışdı. “Trubadur” sözünün də oksitan dilindəki “trobar” (söz qoşmaq, kəşf etmək) sözündən yarandığı güman edilir. T.-ın əksəriyyəti aristokrat təbəqəyə məxsus olub. Onların arasında cəngavərlər, sənətkarlar var idi. Zəngin T. digər həmkarlarına yardım edir, öz saraylarını söz-sənət ocağına çevirirdilər. Trubadur şairlər poeziyada rәngarәng vәzn vә formalardan istifadә edir, xalq mahnılarını mətn və musiqi baxımından yenidәn işlәyirdilәr. Trubadur poeziyasının əsasında məhəbbət lirikası durur. T. özlərinin “kurtuaz məhəbbət” deyilən ülvi sevgi konsepsiyalarını yaratmışdılar. Müasir dövrə dörd yüzә qәdәr trubadur şairin 2500-dən çox əsəri gəlib çatıb. Trubadur poeziyası zəminində truverlərin, minnezingerlərin lirikası yaranmışdır. Bu poeziya Dante, Petrarka kimi şairlərin yaradıcılığına böyük təsir göstərib.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətitruver
fr. trouver – təsvir etmək, söz qoşmaq
XII–XIII əsrlərdə Fransada məhəbbət və cəngavərlik mövzusunda yazıb-yaratmış şair-müğənnilər.
Fransanın cənubunda, İtaliya və İspaniyada provansal dilində yazıb-yaratmış trubadurlardan fərqli olaraq T.-lər Fransanın şimalında yaşayır və qədim fransız dilində yazırdılar. T. poeziyası kurtuaz ədəbiyyatın bir qolu hesab edilir. Onlar lirik şeirlər, epik əsərlər və pyeslər yazmış, fransız ədəbiyyatının inkişafında böyük rol oynamışlar. T.-lərin yaradıcılıq irsindən nəinki poetik mətnlər, eləcə də notlar şəklində yazılmış bir çox musiqi əsərləri bu günümüzə qədər gəlib çatıb.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətitürki-bəsit
Orta əsrlər türk ədəbiyyatında daha çox sadə türk dilində yazmağı təbliğ edən milli-ədəbi hərəkat.
XVI əsrdə Osmanlı ədəbiyyatında bu hərəkat geniş vüsət almışdı. T-B.-in tərəfdarları yaradıcılıqda ərəb və fars dilindən uzaqlaşmağı, türkcə yazmağı təbliğ edir, türk şeirlərində ərəb-fars mənşəli söz və ibarələrə qarşı çıxırdılar. Sadə türk dilində yazılmış qəzəllərə bəsitnamə deyilirdi.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətitürkü
Türkiyədə, xüsusilə Anadoluda çox geniş yayılmış xalq nəğməsi.
Mətni əruz vəznində olan şərqilərdən fərqli olaraq T. heca vəznində, müxtəlif şəkillərdə olur. Qoşma tərzi nisbətən çox işlənir. Bəzən T.-lərdə hər bəndin sonunda eyni ifadə, eyni misra, yaxud eyni beyt nəqərat kimi təkrar olunur:
Sabah oldu, dan yerləri atıyor,
Cümlə quşlar dəstur almış, ötüyor,
Ayşeciyim odasında yatıyor.
Şakı, bülbül, var oyandır yarımı,
Mən qıyamam, sən oyandır yarımı.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti