Jurnalistika terminləri lüğəti

jurnalist etikası

Kütləvi informasiya vasi­tələri və onların əməkdaşlarının fəaliy­yətini tənzimləyən, professional jurnalist dairə­lərində qəbul olunmuş əxlaq və dav­ranış qaydaları, prinsiplər sistemi.

jurnalist fəaliyyəti

Məlumatın əldə edil­məsi, ötürülməsi, işlənməsi və audito­ri­ya­ya çatdırılmasından ibarət olan, qa­­­­nun­larla və etik kodekslə tənzimlənən çoxşaxəli ya­ra­dıcı fəaliyyət növü.

jurnalist mövqeyi

Jurnalistin işıqlan­dır­dığı hər hansı hadisəyə, fakta verdiyi qiy­mət, onun təsvir obyektinə münasibəti, problemə baxışı.

J.M. materialda subyektivliyin əsasını təşkil edir, ona görə də bu mövqeyin açıqlanmasının hansı halda yol­verilən, hansı halda yolverilməz olduğu barədə mübahisələr mövcuddur. Lakin ümu­mi qəbul olunmuş qaydaya görə, xə­bərlərdə J.M. bildirilməməlidir, digər janrlarda isə (köşə yazıları, esselər, oçerklər istisna olmaqla) ona mümkün qədər az yer verilməlidir. Bununla belə, nəzərə almaq lazımdır ki, J.M. materialda həm açıq su­rətdə (təbliğat, əks-təbliğat, auditoriyaya müraciət, birbaşa qiymətləndirmə), həm də qapalı formada (mövzunun, faktların, arqumentlərin xüsusi seçimi, balansın po­zulması) əksini tapa bilər.

jurnalist statusu

1. Jurnalistin qanunla mü­əy­yənləşdirilmiş hüquq və vəzi­fə­lərinin, hüquqları ilə bağlı malik olduğu təmi­natların, habelə vəzifələrini yerinə ­ye­tir­mə­mə­yə görə daşıdığı məsuliyyətin vəhdəti.

jurnalist təhqiqatı

İctimai əhəmiyyət kəsb edən aktual mövzunun, əsasən, cə­miyyətdən gizlədilməklə topluma təhlükə yarada biləcək hər hansı faktın, hadisənin, problemin hərtərəfli araşdırılması; ən ­mü­­rəkkəb jurnalistika janrlarından biri.

Təh­qiqat prosesində jurnalist müəyyən ha­disənin konkret nəticələrə gətirib çı­xarmış səbəblərini, onun hərəkətverici qüvvələrini, gizli mexanizmlərini üzə çı­xar­mağa çalışır və bunun üçün digər peşə sahələrinə (istintaq, vəkillik, auditorluq, mətnşünaslıq və s.) xas olan metodlardan istifadə edir. Analitik səciyyə daşıyan və «nəyə görə?», «niyə?» suallarına ətraflı ca­vab verən J.T. KİV-in əməkdaşlarından vaxt, yüksək professionallıq, o cümlədən müx­təlif informasiya mənbələri ilə iş ba­ca­rığı tələb edir.

jurnalist təhsili

Medianın müxtəlif sa­hələrində çalışmaq üçün ixtisaslı kadrlar hazırlayan, jurnalistikaya dair nəzəri bilik­lər verən və praktik vərdişlər aşılayan tə­lim-təhsil sistemi.

J.T. ali məktəblərdə, uzun­müddətli kurslarda verilir və qısa­müd­­dətli ixtisasartırma kurslarında, tre­ninqlərdə, master-klaslarda, seminarlarda davam etdirilir. Özünütəhsil də jurnalistikada kifayət qədər geniş yayılmış təhsil formalarından biridir.  Jurnalistlər üçün ilk ali təhsil müəs­sisələri XIX əsrin ikinci ya­rısında ABŞ-da, Almaniyada, XX əsrin 20-ci illərində digər Avropa və Asiya ölkə­lə­rində yaradılıb. Azər­baycanda jurnalistika təh­si­linin tarixi 1929-cu ildə BDU-da ­jur­­nalistika böl­mə­sinin yaradılması ilə başlayır.

jurnalist təşkilatları

Jurnalistlərin peşə həmrəyliyi prinsipi əsasında könüllü olaraq yaratdıqları ictimai birliklər.

J.T. söz və mətbuat azadlığının inkişafına, jurnalist hüquqlarının qorunmasına, KİV əmək­daş­la­rının professional səviyyəsinin yüksəl­­dil­məsinə, onların sosial problemlərinin həl­linə xidmət edir, müxtəlif media la­yi­hələri həyata keçirir. Jurnalistlər cə­miy­yətləri və federasiyaları, jurnalistlərin həm­karlar ittifaqları, redaktorlar birlikləri, mətbuat şuraları, jurnalist hüquqlarını mü­dafiə komitələri və s. J.T.-na misal ola bilər. Bəzi J.T. coğrafi əlamətlər üzrə (dünya, ölkə, şəhər səviyyəsində) bütün media mən­sub­larını, digərləri konkret sahələr üzrə (parlament müxbirləri, idman re­portyorları və s.) ixtisaslaşmış jurnalistləri birləşdirir.

jurnalistika

fr. journal – gündəlik, qəzet < lat. diurnalis, diurnale – gündəlik xəbər

Əsas məqsədi informasiya axtarmaq, toplamaq, onu peşəkar şəkildə işləmək və me­dia kanalları ilə yaymaqdan ibarət olan ya­radıcı fəaliyyət sahəsi.

jurnalistika məktəbi

Jurnalistikada parlaq ənənələri, səciyyəvi forma və üslubu, fərqli yaradıcılıq xüsusiyyətləri ilə seçilən, davam etdirilməyə layiq zəngin irs qoyan nəşrlərin və ayrı-ayrı şəxsiyyətlərin adı ilə bağlı dəstxət.

Azərbaycan mətbuat ta­rixində “Əkinçi”, “Molla Nəsrəddin”, “Fü­yuzat”, Zərdabi, Mirzə Cəlil və s. J.M.-ləri mövcuddur.

jurnalistika nəzəriyyəsi

Jurnalistikanın ictimai mahiyyəti, sosial məzmunu, fəl­səfəsi və modelləri, sosial sis­temdəki yeri, cəmiyyətin digər institutları ilə mü­na­si­bətləri, missiyası, məqsəd və vəzifələri, fəaliyyət prinsipləri, habelə daxili inkişaf qanunauyğunluqları haqqında tə­lim.

Jur­­nalistikada bir-birindən əsaslı su­rət­də, ya­xud bəzi komponentlərinə görə ­fərq­lənən nəzəriyyələr, onların əsasında ya­­ra­dılmış konsepsiyalar mövcuddur.

jurnalistika prinsipləri

Jurnalistikanın əsas məqsəd və vəzifələrini, jurnalistlərin peşə davranışlarının əxlaqi və hüquqi ­əsas­larını müəyyən edən qaydalar top­lusu.

Jurnalistika təcrübəsində və ­bey­­nəlxalq jurnalist təşkilatlarının sənəd­lərində bu peşənin doqquz əsas prinsipi digər­lərin­dən fərqləndirilir:

a. Jurnalistin əsas və­zi­fə­si həqiqəti üzə çıxarıb auditoriyaya çat­­­dırmaqdır.

b. Jurnalistikanın əsas müt­təfiqi maraqlarına xidmət etdiyi cə­miy­yət və vətəndaşlardır.

c. Jurnalistikanın ma­hiy­yəti faktlara əsaslanmaq və faktları ­yox­­­layıb dəqiqləşdirməkdədir.

ç. Jurna­lis­ti­ka daim fəaliyyətini işıqlandırdığı ­sub­yekt­­­lərdən  müstəqilliyini qoruyub sa­x­­­lamalıdır.

d. Jurnalistika hakimiyyətlə mü­na­sibət­lə­rində müstəqil müşahidəçi və ic­timai nə­zarətçi kimi çıxış etməlidir.

e. Jurnalistika cə­miy­yətdə tənqid, habelə kompromis əl­də edilməsi üçün ictimai forum olmalıdır. 

ə. jurnalistika mühüm və vacib olanları ic­timaiyyət üçün əhəmiyyətli və maraqlı et­məyə can atmalıdır.

f. Xəbərlər cə­miyyətə anlaşıqlı və ölçülü (balanslı) təq­dim edil­mə­­lidir.

g. Jurnalistlərə öz vicdanlarının dik­­təsi ilə hərəkət etmək imkanı veril­mə­lidir.

jurnalistikanın deontologiyası

yun. deontos – lazımi + yun. logos – söz, təlim

jurnalistikanın funksiyaları

lat. functio – ic­ra, yerinə yetirmə

Jurnalistikanın so­sial institut kimi cəmiyyətdə oynadığı rol, yerinə yetirdiyi vəzifələrin icra me­xanizm­­ləri və üsulları.

jurnalistikanın robotlaşdırılması

jurnalistikanın vəzifəsi

Faktlar və hadi­sələr barədə həqiqəti cəmiyyətə çatdırmaq, ictimai nəzarətçi kimi hakimiyyətin, digər siyasi, iqtisadi, sosial institutların ­fə­aliyyətini izləmək, inkişafa təhlükə yarada biləcək proseslər haqqında toplumu xə­bərdar etmək, problemləri açıb göstər­mək­lə onların həllinə optimal şərait ­ya­­­ratmaq.

Mövcud kommunikasiya nə­zə­­riyyələri məhz bu vəzifələri jurnalistikada daha vacib hesab edir. Bununla yanaşı, medianın cəmiyyətdə yerinə yetirdiyi vəzifələr qat-qat genişdir və jur­nalistikanın funksiyaları ilə sıx bağlıdır.