Все словари

Tropik qurşaqda mövsümi hava axınları.

Yanvarda Hind okeanının şimal hissəsində şimal-şərq (qış) mussonu əsir və ekvatoru keçir, iyulda isə cənub-qərb (yay) E.M. Cənubi Asiyaya doğru əsir.

Coğrafi terminlərin əvvəlinə əlavə edilərək ekvatora aidlik bildirən söz (məs.: ekvatorial meşə, ekvatorial ölkə, ekvatorial külək, ekvatorial enlik və s.).

Ekvatorial qurşaq üzərində formalaşan hava kütlələri.

Yüksək temperatur və rütubətliliyi ilə səciyyələnir. Passat küləkləri hava kütlələrini tropik yüksək təzyiq qurşaqlarından ekvatorial alçaq təzyiq qurşaqlarına tərəf meyilləndirir. Ekvatorda atmosferin alt qatında hava kütlələri qızır, yuxarı qalxır və Yerin öz oxu ətrafında fırlanması nəticəsində qütblərə doğru hərəkət edir. Ekvatorial qurşaqda quru səthi ifrat rütubətli olduğu üçün həm okean, həm də quru üzərində formalaşan hava kütlələri eyni fiziki xassələrə malikdir, dəniz və kontinental növlərə bölünmür. E.H.K. hakim olan ərazilərdə bol yağıntılar düşür.

Ekvatorial hava kütlələrinin ilboyu hakim olduğu ərazilərin isti, rütubətli iqlimi.

E.İ. qurşağında Günəşdən gələn ümumi (cəm) radiasiyanın miqdarı il ərzində 140-150 kkal/sm², radiasiya balansı quru səthində 80, okean səthində 100-120 kkal/sm²-ə bərabərdir. Okean və materik üzərində buxarlanma eyni olduğundan E.İ. dəniz və kontinental kimi tiplərə ayrılmır. Burada mütləq rütubətlik 30 q/m³, nisbi rütubətlik 85-95% təşkil edir. Orta illik temperatur 24-28⁰, illik temperatur amplitudası 1⁰-dən artıq deyil. Atmosfer yağıntılarının illik miqdarı isə 2000 mm-dən çoxdur. E.İ.-in hakim olduğu materik və adalarda həmişəyaşıl rütubətli ekvatorial meşələr geniş sahə tutur. E.İ.-də xionosferin aşağı sərhədi (iqlim qar xətti) 4600 m yüksəklikdən keçir.

Afrikanın tropik zonasında, Asiyanın cənubunda, Okeaniya və Avstraliyada yayılmış irq, Yer kürəsində üç əsas insan irqindən biri.

E.İ.-ə mənsub insanlar, əsasən, burun və dodaqlarının quruluşu, dərisinin rəngi, saçlarının forması ilə başqalarından seçilirlər. E.İ. dedikdə neqroid (tropik Afrika) və avstraloid (Avstraliya, Okeaniya) irqlərinin cəmi başa düşülür. Lakin E.İ. termini elmdə çoxlu mübahisələr doğurur. Bir sıra mütəxəssislər neqroid və avstraloid tipləri arasında aşkar olunmuş genetik fərqləri nəzərdə tutaraq onları ayırmağı təklif edirlər. Eyni zamanda XIX əsrdə yaranmış “neqroid” termini də müasir cəmiyyətdə və elmi dairələrdə birmənalı qəbul olunmur. Məsələn, Oksford lüğətləri onu köhnəlmiş təsəvvürlərə uyğun, potensial cəhətdən təhqiramiz ifadə kimi qiymətləndirərək istifadəsindən çəkinməyi tövsiyə edir.

Həmçinin bax:

• monqoloid irqi
• avropoid

Ekvatorun şimalında 5°-8°-dək şm.e. ilə cənubunda 4°-11°-dək c.e. arasında yerləşən coğrafi qurşaq.

E.Q. Yerin iki subekvatorial qurşağının ortasında qalır. Burada ilboyu ekvatorial hava kütlələri hakimdir, iqlim isti və rütubətli, bitki və heyvanlar aləmi çox zəngindir. İlin fəsilləri arasında fərq yoxdur, ya da cüzidir.

Həmçinin bax:

• ekvatorial iqlim

Bax: meşə zonası.

Hərəkət edən buzlağın öz yatağında süxurları dağıdaraq yeni relyef formaları yaratması.

Bu zaman troq dərələri, moren təpələri və s. əmələ gəlir. E. relyef formalarına daha çox qütbətrafı ərazilərdə və qar xəttindən yuxarıda yerləşən zirvələrdə rast gəlmək olar.

Bax: diqressiya.

Yer səthində və Yer qabığının üst qatlarında hər hansı xarici qüvvənin təsiri altında baş verən fiziki və kimyəvi proseslər.

Ağırlıq qüvvəsinin, günəş enerjisinin, suyun, buzlaqların, küləyin və s-nin təsiri ilə baş verən aşınma, denudasiya, akkumulyasiya, çökmə hadisələri E.P.-ə misal ola bilər. Bəzi faydalı qazıntı (kömür, manqan, boksit, fosforit və s.) yataqlarının əmələ gəlməsi də bu proseslərin nəticəsidir.

Həmçinin bax:

• endogen proseslər

Yer səthində və Yer qabığının üst qatlarında ətraf mühit komponentlərinin xarici qüvvələrin təsiri altında dövri olaraq dəyişməsi; məs.: gecə ilə gündüzün, mövsümlərin dəyişməsi, ay fazaları, qabarma və çəkilmə hadisələri və s.

Yer atmosferinin ən üst təbəqəsi.

E.-in aşağı sərhədi barədə elmi ədəbiyyatda, lüğət və ensiklopediyalarda 300 km-dən 800 km-dək müxtəlif məlumatlara rast gəlmək olur. Onun yuxarı sərhədi barədə də fərqli mülahizələr mövcuddur, lakin daha çox bu sərhədin təxminən 10.000 km yüksəklikdə yerləşdiyi fərz edilir. E.-də havanın sıxlığı çox azdır, onun qaz tərkibi, əsasən, hidrogen və heliumdan ibarətdir. Burada cazibə qüvvəsi zəif olduğundan atmosfer qazlarının yüngül hissəcikləri ayrılaraq kosmik boşluğa gedir.

Həmçinin bax:

• nəqliyyat

Eynicinsli süxurda, eyni relyef elementində yerləşərək müəyyən bitki və bir torpaq tipi ilə səciyyələnən landşaft forması. E.L.tipi üç cür olur: elüvial, subakval və superakval.

Həmçinin bax:

• elüvial landşaft
• subakval landşaft
• superakval landşaft