Все словари

üzvi maddə

üzümçülük

üç

Uc sözü ilə qohumdur. Say sistemində ilk dəfə son ədəd məhz üç olub, ondan sonrakı ədədlər adamlara məlum olmayıb; mənası “sonuncu ədəd” deməkdir. Uc sözünün başqa mənaları da mövcud olub: səbəb, hündür, sonluq. Uc-a sözü “ucu hündür olan” kimi başa düşülə bilər. Güman edirəm ki, uçmaq feili də uca sözü ilə qohumdur: uçmaq “ucadan (hündürdən) aşağıya doğru enməkdir, da­ğıl­maq­dır”. Üçün qoşması da səbəb mənası verən üç (uc) kəlməsindən törəyib: ya üç (uc) sözü ad-feil omonimi olub, ya da üçün sözündəki -ün şəkilçisi adlardan yeni söz də düzəldə bilib. Ucbat (üz, uc) sözü də səbəb mənası ilə bağlıdır; sənin ucbatından (üzündən, ucundan) birləşməsi məhz səbəb anlamı ilə bağlıdır. “İlk” sözü isə ilişmək kəlməsinin kökü olan il feili ilə bağlıdır: “sonrakıları əlaqələndirən” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

üçün

“Üst-ün”, “sər-in” tipli sözlərin qəlibi üzrə səbəb bildirən üç (ucbat sözü də buradandır) kökündən əmələ gəlib. Çünki (üçünki) sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

üçgül

“Gül” sözünün “bucaq” mənası da var. Üçgül “üç bucağı (küncü)” olan de­məkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ülgüc

Mənbələrdə yolğuc kimi qeydə alınıb. Yolmaq kəlməsi ilə bağlıdır (ehtimal ki, yon və yol eyni söz olub). Yuli (брить), yoluq (бритый) sözlərimiz də olub. Yolğuc sözü ülgüc şəklində tam formalaşdıqdan sonra birinci kəlmə (yolğuc) mə­nasını dəyişmiş və шипцы anlamında işlədilməyə başlamışdır. “Yoluğun biridir” deyirik. Buradakı yoluq kəlməsi elə “qırxılmış” (lüt) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ülgü

Ehtimal ki, ölçü sözünün dəyişilmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ümid

Bəzən fars mənşəli hesab edirlər. Əslində ummaq feili ilə bağlıdır və ümid kimi deyil, umud kimi yazılmalıdır. Keçmək feilindən keçid yarandığı kimi, ummaq sözündən də həmin qəlib üzrə umud əmələ gəlib. Mənbələrdə ummaq sözü ruscaya надеяться, umud isə надежда kimi tərcümə olunub. Feilin hər ikisi eyni kökə malikdir. Sözün ümidgər forması da mövcüd olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ümidvar

Mürəkkəb sözdür, var hissəsi “есть” mənasını bildirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ümmət

Ərəbcədir, “Hümmət”lə eyni deyil: “Peyğəmbərin yeni dinə çağırdığı şəxslər” deməkdir (Məhəmməd ümməti deyirik). Hümmət isə “çalışma, səy göstərmə”dir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti) (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ünsiyyət

Ərəbcə üns (ülfət) və insan, munis sözləri ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ürcah

Ürcah olmaq ifadəsi var. “Bağlanmaq”, “yaxın olmaq”, “istəmək” anlamla­rında işlədilir. Güman ki, alınma sözdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ürək

Yüyürmək, yerimək feili zəminində əmələ gəlib, “daim hərəkətdə olan” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Ürfan

“Allahı dərk edən”, “bilikli” deməkdir, ərəbcədən alınma sözdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ürgə

Yerimək (yürümək) sözü ilə bağlıdır, yaxşı yeriyən iki yaşlı ata ürgə deyirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)