Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

İMADƏDDİN ərəb.

imad ad-din sözündın olub, dilimizdə dinin dirəyi, dinin sütunu, həmçinin dinə dayaq, dinin dayağı mənalarındadır.

Azərbaycan antroponimikasında İslam dini ilə əlaqədar şəxs adları sırasındadır. İmadəddin kişi adı yaradıcılığının mərkəzində lirik qəhrəmanını – aşiqi yüksəldən, kamilləşdirən və öz nuruna qərq edən sevgilinin – Tanrının dayandığı, xalq arasında, əsasən, təxəllüsü ilə (Nəsimi) tanınan və sevilən Seyid Əli Seyid Məhəmməd oğlu İmadəddin Nəsiminin (1369-1417) adındandır. Azərbaycanın ilk filosof-şairi, mütəfəkkiri, dövrün elmlərinin – dinlərin tarixini, məntiq, riyaziyyat və astronomiyanın bilicisi olmuş şair İmadəddin Nəsimi adı ilə məşhurdur. Bu gün məişətimizdə geniş yayılmış Nəsimi kişi adı da şairin təxəllüsündən yaranmışdır.

İMAM ərəb.

amma sözündən olub, dilimizə tərcümədə rəhbər, başçılıq etmək, irəliyə durmaq mənasındadır. İmam Azərbaycan dilində öndə, qabaqda gedən, lider, dini işlərə baxan ruhani mənalarını da ifadə edir.Məzhəb və təriqət başçısı anlamı da vardır.

İmam eyni zamanda bəzi kiçik ərəb dövlətlərində dövlət başçısına da deyilir. Müsəlman aləmində imam camaat namazına başçılıq edən, eləcə də bir məhəllədə nikah, ölüm və s. dini işlərə baxan ruhanidir. Dini terminologiyada dini, mənəvi liderlər, imanda, elmdə olanlar nəzərdə tutulur. Adətən tədqiqatlarda imam sözünün dini titul olduğu və iki mənası göstərilir: 1) imam müsəlman icmasının ibadət zamanı öndə duran ruhani rəhbəri, başçısıdır; 2) bütün müsəlman icmasının nəzəri cəhətdən vahid icmasının başçısı da imam adlandırılır. Qeyd etmək lazımdır ki, erkən dövrlərdə imamlar müsəlman cəmiyyətinin daha nüfuzlu təbəqəsini təşkil edirdilər. Möminlər arasında da mühüm nüfuza malik olmuş imamlar müsəlman aləmində uzun müddət nüfuzlarını qoruyub saxlamağa müvəffəq olmuşlar. Məlum olduğu kimi, İslam dinində on iki imamın olduğu söylənilir. Möminlərin imam adlandırdığı digər şəxslər isə müxtəlif icma başçıları, İslam hərəkatlarının, ölkələrinin liderləridir. Doğrudur, İslamda onlar övliya kimi tanınmamışlar. Lakin mühüm və əhəmiyyətli hərəkətlərinə, eləcə də xidmətlərinə görə xalqın, camaatın hörmətini qazanmışlar. Xalq ehtiram əlaməti olaraq onları öz ruhani rəhbəri kimi qəbul edərək imam adlandırmışdır. İslam dinində Məhəmməd Peyğəmbərə və on iki imama aid edilən ali keyfiyyətlər müsəlman dünyasında “möcüzə”, digər müqəddəslərə, yəni seyidlərə gəldikdə isə “kəramət” adlanır. Məlum olduğu kimi, Azərbaycan şəxs adları sistemində titulbildlrən sözlərdən formalaşmış kifayət qədər antroponim mövcuddur. İmam da bu qəbildən olan kişi adları sırasındadır. Bu gün artıq dilimizin antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan İmam yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır. Müasir Azərbaycan dilində imam sözünün işləndiyi kifayət qədər aforizm, atalar sözü, ifadələr və s. mövcuddur. İmam üçün ağlayan gözdan olar; Ela sakitdi, sanki imam övladıdı; Buralarda özünü imam kimi aparır; Buna kim imamlıq verib, bilmirik və s. Azərbaycan antroponimikaında İmam köhnəlmiş adlar sırasında olsa da, tərkibində İmam adının iştirak etdiyi kifayət qədər kişi adları mövcuddur. Adın daşıyıcılarından İmam Mustafayev (1910-1907) seleksiyaçı, genetik alim, həm də Azərbaycanda tanınmış ictimai-siyasi xadim olmuşdur. O, ilk dəfə egilopsların çovdarla çarpazlaşdırılması nəticəsində cinslərarası fertil hibridlər yetişdirmişdir. İ.Mustafayev “Sevinc”, “Cəfəri”, “Zoğal-buğda”, “Arzu”, “Gürgənə-1”, “Tu- ranikum-186”, “Qızıl buğda”, “Turgidum-7” və s. sortlar yetişdirmişdir. Sovet dövründə (1954-1959-cu illərdə) Azərbaycan Kommunist Partiyasının birinci katibi vəzifəsində çalışmışdır. Bir çox elmi əsərin, o cümlədən 6 monoqrafiyanın müəllifidir.

İMAMCAN ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən İmam adı və fars. can sözünün birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

İMAMƏDDİN ərəb.

imam ad-din sözündəndir.

İMAMƏLİ ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən İmam və Əli adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

İMAMALI

İMAMHƏSƏN ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən İmam və Həsən adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

İMAMXAN ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən İmam adı və azərb. arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

İMAMQULU ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən İmam və Qulu adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

İMAMVERDİ ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən İmam və azərb. Verdi adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

İMAMYAR ərəb.

İmam adı və fars. yar sözünün birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

İMAMZADƏ ərəb.

İmam adı və fars. zada sözünün birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır. Dilimizdə İmamzadə sözü imamların, övliyaların və onların övladlarının basdırıldığı yer, ziyarətgah mənasındadır.

İMAN ərəb.

iman (amn) sözü ərəbcədən tərcümədə inanma, dərin inam anlamındadır.

Müasir Azərbaycan dilində İman sözü ümumişlək sözlər sırasındadır. Dilimizdə iman sözü ilə əlaqədar aforizmlər, atalar sözləri, ifadələr də çox işlənir. İman ahli; İman sahibidir, zarar galmaz; İnam olmayan yerda iman olmaz; Elima galdim, imana galdim; dina, imana galmak; imansız; dinli-imanlı və s. İman kişi adı dinə (İslamiyyətdə), Allahın birliyinə, peyğəmbərlərə inanma, həmçinin İslamı qəbul etmə və bunu dillə iqrar etmə, həmçinin insaflı anlamlarını ifadə edir. İslam dini ilə əlaqədar məşhur bir hədisdə də bildirildiyi kimi, Cəbrayıl (ə.s.) Rəsulullahdan (s.ə.s.) imanın nə olduğunu soruşmuş, o da belə cavab vermişdir: “İman: Allaha, mələklərinə, kitablarına, peyğəmbərlərinə, Qiyamət gününə, qədərin xeyrinə və şərrinə inanmaqdır”. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan İman bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.

İMANQULU ərəb.

İman və Qulu adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

İMANVERDİ ərəb.

İman və azərb. Verdi adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.