Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Məcazın növlərindən biri: kinayə, mübaliğə və s. məqsədlə anlayışın əksmənalı sözlə adlandırılması.

“Əclafın yaxşı səsi var!” cümləsində “əclaf” A.-dir. Digər nümunələr: “Əhsən, daha sənə sözüm yoxdur!”, “Ay zalım, gəl çıx da!” və s.

Esxildən sonra satirik dram tetralogiyadan asılı olmayan müstəqil janr kimi qəbul edilməyə başladı.

Yunanların özləri bu əsərləri “əməllər”, “hekayələr” və ya “kitablar” adlandırırdılar. İlk dəfə onlara A.R. termini 1670-ci ildə Pyer-Daniel Yue tərəfindən şamil edilib. Günümüzə qədər gəlib çıxmış 5 yunan romanı (Lonqun “Dafnis və Xloya”, Heliodorun “Efiopika” və s.) kanon təşkil edir. Şərti tarixi və rəvayət xarakteri daşıyan əsərlər (məs.: Makedoniyalı İsgəndər, Troya haqqında), habelə Qədim Roma ədəbiyyatı nümunələri olan “Metamorfozlar” (Apuley), “Satirikon” (Petroni) da roman adlandırılır. Müxtəlif janr xüsusiyyətlərinə malik olan bu əsərləri birləşdirən onların orta əsrlər və yeni dövr romanının genezisində oynadıqları roldur.

Üslubi fiqur: söz və ya söz birləşmələrinin semantik cəhətdən zəifləyən, azalan istiqamətdə düzülüşü.

Nağıllarda tez-tez rast gəlinən “9 ay, 9 gün, 9 saat, 9 dəqiqə, 9 saniyədən sonra” A.-a nümunədir.

Həmçinin bax:

• sintaktik təkrir
• klimaks
• qradasiya

Bax: anastrofa.

Həmçinin bax:

• modernizm
• absurd dram

Daha çox yunan xor lirikasına xasdır. Bu cür şeirlər, adətən, triada (üçlük) adlanan hissələrdən ibarət olur. Triadalar vəzninə və qafiyəsinə görə fərqlənə bilər. Hər bir triada strofa, A. və epoddan (ayaqdan) ibarətdir.

Bax: absurd dram.

Antitezanın növlərindən biri: eyni obyektin deyil, iki müxtəlif obyektin bir-birinə əks olan cəhətlərinin qarşılaşdırılması.

Nümunə:

Həmişə ayrıyıq, gecə-gündüzük,

Birimiz təpəyik, birimiz düzük. (B.Vahabzadə)

Bəzən ikinci qarşılaşdırılan birincinin nəticəsi kimi çıxış edir; məs.:

Gecə günəş batır ki...

Biz alışaq,

Biz yanaq.

Gecə günəş yatır ki,

Biz yuxudan oyanaq! (B.Vahabzadə)

Həmçinin bax:

• amfiteza

Həmçinin bax:

• antonim
• antiteza
• oksimoron
• amfiteza

1. Metonimiyanın növlərindən biri: müəyyən adı bildirən söz əvəzinə onun əlamətlərini, xüsusiyyətlərini bildirən söz və ifadələrin işlədilməsi.

Metonimiyadan fərqli olaraq A. xüsusi ismi, adı bildirir; məs.: Allah əvəzinə Yeri-göyü yaradan, Məhəmməd peyğəmbər əvəzinə Allahın rəsulu və s.

2. Şəxsin müəyyən əlamət və ya keyfiyyətini vurğulamaq məqsədilə onun hər hansı ədəbi qəhrəman və ya tarixi şəxsiyyətin adı ilə adlandırılması; məs.: xəsis əvəzinə Hacı Qara, fırıldaqçı əvəzinə Şeyx Nəsrullah və s.

Bu mənada A.-nı eponimdən fərqləndirmək lazımdır. Eponim xüsusi isimdən – addan yaranmış başqa bir isimdir – yeni leksik vahiddir. A.-da isə sözlərin transformasiyası baş vermir, yəni yeni söz yaranmır. Başqa sözlə, eponimdən fərqli olaraq A. metonimiyanın xüsusiyyətlərini özündə saxlayır.

Həmçinin bax:

• sinekdoxa
• məcaz

İnsanın (ilk insanın), xalqın mifik ulu əcdadının, ilk insan cütlüyünün və s.-nin yaranması haqqında miflər.

A.M. kosmoqonik miflərin tərkib hissəsi kimi çıxış edir. İnsanların (və ya antropomorfik məxluqların) demiurqlar tərəfindən ağacdan və ya gildən yaradılması haqqında əsatirlər geniş yayılıb.

Həmçinin bax:

• astral miflər
• qəhrəmanlıq mifləri
• təqvimi miflər
• heyvanlar haqqında miflər
• esxatoloji miflər
• antropomorfizm

A. ibtidai insan təfəkkürü, xüsusilə mifologiya üçün çox səciyyəvidir. Allahın insan surətində təsəvvür və təsviri də A.-in təzahürü idi. İslam aləmində Allahın insan simasında təcəssüm (təcəlla) etdiyini fəlsəfi cəhətdən əsaslandıran hürufilik təriqətində də A.-in izləri görünür. Azərbaycan ədəbiyyatında A.-ə nümunə olaraq İsmayıl Şıxlının xalq əfsanələri əsasında yaratdığı “Məni itirməyin”, “Zınqırovu kim asacaq”, “Sapı özümüzdən” hekayələrini göstərmək olar.

Həmçinin bax:

• alleqoriya
• şəxsləndirmə
• təşxis və intaq

A. zamanı hər hansı frazeoloji birləşmə, məsəl, atalar sözü və ya aforizmin məzmunca dəyişməsi başqa məna çaları yaradır. Lakin yeni ifadənin orijinalla bağlılığı aydın görünür. M.Qorkiyə aid edilən “Sürünmək üçün yarananlar uça bilməzlər” aforizminin rumın yazıçısı V.Butulesku tərəfindən “Sürünmək üçün yarananlar heç vaxt büdrəməzlər” şəklində işlədilməsi A.-ya misal ola bilər. A.-ya bədii və publisistik mətnlərdə, eləcə də şifahi nitqdə rast gəlmək mümkündür. Məsələn, “Allahın şəriki yoxdur” cümləsinə “... şərikin də Allahı” ifadəsinin artırılması A. sayıla bilər.

Həmçinin bax:

• üslubi fiqur