Словари
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti
dərviş
fars. – dilənçi, fağır
Təsəvvüf cərəyanının nümayəndəsi: səyyari həyat kеçirən, miskin yaşayış tərzinə malik həqiqət aşiqi; sufi şair.
Dərviş maddi mеyil və həvəslərdən uzaq, mənəvi-əxlaqi cəhətdən pak müriddir. Dərvişlər sufi şeirlərini müxtəlif məkanlarda oxumaqla sufizmin əsas təbliğatçıları olublar.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidırnaq işarəsi
Fərqləndirici durğu işarəsi: “ ” və ya « ».
Dırnaq işarəsi mətndə vasitəsiz nitqi, sitatları, məcazi və ya şərti mənada işlədilən sözləri, qəzet, jurnal, əsər, kinofilm, opera, nəşriyyat, orden, gəmi, şirkət, dükan, mahnı və s. adları fərqləndirmək üçün işlədilən qoşa durğu işarəsidir; məs.: “Ayna” qəzeti, “Leyli və Məcnun” əsəri, “Şöhrət” ordeni və s.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidialekt sözləri
Ədəbi dildə işlənməyən, yalnız müəyyən bölgələrdə istifadə olunan sözlər.
Nümunə: zir (nəlbəki), gəvəzə (çoxdanışan), nəki (çiyələk), girdakan (qoz), dönəlgə (bəxt, tale), hələs (süzgəc), həmküf (qohum), silim (nərdivan), vəç (son, nəticə), singil (bacanaq) və s. Dialekt sözləri bədii əsərdə kolorit yaratmağa xidmət edir. Dialekt sözlərindən istifadə etməklə yazıçı obrazın xarakterini, dünyagörüşünü, hansı bölgədən olduğunu daha qabarıq səciyyələndirə bilir. Məsələn, C.Cabbarlının “1905-ci ildə” əsərində Әmiraslan bəyin işlətdiyi “nöşün”, “nöüt” kimi sözlər bu obrazın bakılı olduğunu, M.İbrahimovun “Kəndçi qızı” pyesində baş qəhrəmanın işlətdiyi “gəlitdi, geitdi” sözləri isə onun şəkili olduğunu göstərir.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidibaçə
Şərq ədəbiyyatında əsərin, yaxud külliyyatın müqəddiməsi, giriş hissəsi; ön söz.
Dibaçələr bəzən nəzmlə nəsrin növbələşməsi prinsipi ilə, bəzən də qafiyələnmiş nəsrlə yazılıb və müəllifin ədəbi-nəzəri görüşləri, tərcümeyi-halı, dövrə münasibəti haqqında müəyyən təsəvvür yaradıb. M.Füzuli türkcə divanına nəsrlə yazdığı dibaçədə şairliyə hansı şəraitdə başlamasından bəhs edir, habelə bədii-fəlsəfi mühakimələr yürüdür.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidil ailəsi
Qohumluq prinsipinə əsasən qruplaşdırılan dillər.
Belə dillərin qrammatik quruluşunda, fonetik qaydalarında və leksikasında eyniliklər çox olur. Dünya dillərinin dil ailəsi prinsipləri əsasında daha geniş yayılmış bölgüsü belədir: Hind-Avropa dilləri, Hami-Sami dilləri ailəsi, Çin-Tibet dilləri ailəsi, Banti dilləri ailəsi, Qafqaz dilləri ailəsi, Ural-Altay dilləri ailəsi.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidilçilik
Dilin fonetik, leksik və qrammatik xüsusiyyətlərini öyrənən elm sahəsi.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq filologiyanın əsas qollarını təşkil edir. Hər bir bədii əsərin dili onun məzmun və formasının reallaşdığı əsas materialdır. Bu materialın tədqiqində dilçilik metodlarından geniş istifadə edilir. Filologiyada bir çox terminlər və kateqoriyalar eyni dərəcədə həm dilçiliyə, həm də ədəbiyyatşünaslığa aiddir. Bu, ilk növbədə, üslubi fiqur və məcazlarla bağlı terminlərdir.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidivan
fars. divan – sənəd, sənədə aid olan
Yaxın və Orta Şərq ədəbiyyatında qafiyə və ya rədiflərinin axırıncı hərflərinə görə əlifba sırası ilə düzülmüş şeirlər məcmuəsi.
“Divan” sözünə ilk olaraq xəlifə Ömərin hakimiyyət dövrünü təsvir edən fars mənbələrində rast gəlinib. Həmin mənbələrdə bu söz “dövlət gəlirlərinin bölüşdürülməsi siyahısı”, “bu cür siyahıların saxlanıldığı yer” mənasında işlədilib. Divanda toplanan şeirlər dibaçə, qəsidələr, qəzəllər, tərcibənd və tərkibbəndlər, mürəbbe, müxəmməs və müsəddəslər, saqinamələr, qitələr, rübailər və s. şəklində düzülür. Minacat və nətlər sırf dini mahiyyətdə olur və adətən, divanın əvvəlində verilir. Azərbaycan ədəbiyyatında ilk divanın (fars dilində) müəllifi Qətran Təbrizi, Azərbaycan dilində isə ilk divanın müəllifi Qazi Bürhanəddindir. Bəzən tək bir janrdan ibarət divan bağlanırdı. Məhəmməd Füzuli türk, fars və ərəb dillərində yazılmış ayrıca qəsidələr divanı bağlayıb.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidivan ədəbiyyatı
Şərq poeziyasının mühüm bir qolu: saray ədəbiyyatına aid olan lirik poeziya nümunələri.
Divan ədəbiyyatı tarixən klassik ədəbiyyat, saray ədəbiyyatı, islam ədəbiyyatı, məhəbbət ədəbiyyatı da adlandırılıb. Bu ədəbiyyatın nümunələri, əsasən, fars dilində yazılıb. Divan ədəbiyyatı ilk dəfə XI əsrdə meydana gəlib. İlk divan müəllifi İran şairi Məhəmməd Övfi hesab olunur. Divan ədəbiyyatının həm dünyəvi, həm də dini qolları vardır. Dini qola aid divanların ideya-mövzu qaynaqlarını Quran ayələri, hədislər, dini elmlər, təfsirlər, kəlamlar, fiqh, islam tarixi, təsəvvüf, Şərq mifologiyası, peyğəmbər və övliyalar haqqında hekayələr təşkil edir. Dünyəvi qola aid divanların ideya-mövzu qaynaqları məhəbbət, fəlsəfə, tibb, musiqi, nücum və s. ilə bağlı olur. Azərbaycan ədəbiyyatında divan ədəbiyyatının əsas nümayəndələri Qətran Təbrizi, Qazi Bürhanəddin, Şah İsmayıl Xətai, Məhəmməd Füzuli və b. olub.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti