Jurnalistika terminləri lüğəti

Buraya bir tərəfdən KİV-ə çıxış imkanlarının, digər tərəfdən isə media məhsullarından is­ti­fadənin məhdudlaşdırılması daxildir; məs.: hər hansı şəxsi göstərməyin te­lekanallara qadağan edilməsi, tirajın müsadirəsi, ya­yıma texniki maneə və s. İ.B.-nın obyekti şəxs, sosial qrup, təşkilat, cəmiyyət, ölkə ola bilər. Onun hakimiyyət tərəfindən öz əhalisinə, yaxud dövlət tə­rəfindən müna­qişədə olduğu başqa döv­lətə qarşı yeri­dil­məsi mümkündür. Belə tədbirlər müxtəlif məqsədlərə xidmət edir: siyasi rəqibin cəmiyyətə təsir gücünü azaltmaq, kütləvi narazılığın qarşısını almaq, beynəlxalq ic­timaiyyəti birtərəfli məlu­mat­landırmağa çalışmaq və s. İ.B. informasiya qarşıdurmasının tərkib hissəsidir.

1. İnkişaf edən intellektual imkanlarla daha böyük sürətlə genişlənən informasiya axını arasında ya­ra­­nan uyğunsuzluq.

Bu böhranın ma­hiy­yə­ti ondan ibarətdir ki, adamlar aldıqları in­­­for­masiyanı tam həcmdə qavramağa ma­­­cal tapmırlar.  İ.B. müxtəlif formalarda tə­­zahür edir: informasiya kütləsi insanın onu emal etmək bacarığını üstələyir; isti­fa­­dəçi əksər hissəsi faydasız olan mə­lu­matla­rın arasın­dan özü üçün lazımi in­­­­­for­­masiyanı seçə bilmir; məlumatların yayılması qar­şısında iqtisadi, siyasi, tex­noloji maneələr yaranır.

2. İnformasiyaya real tələbatın lazımi qaydada ödənilmə­mə­­si nəticəsində hər hansı sistemin fəa­liy­yə­tində yaranan pozğunluq.

Tam ol­­­­­­ma­yan, yanlış, yaxud çatışmayan məlu­matlar elmi araşdır­ma­larda, istehsal pro­sesində, sosial müna­sibətlərdə ciddi prob­lemlərə, böhran vəziyyətinə səbəb ola bilər.

Cəmiyyətin bu inkişaf mər­hə­lə­si­ üçün ictimai həyatda informasiyanın, bi­­­liklərin və tex­no­logiyaların rolunun art­ması, infor­ma­siya məhsulları və xid­mət­lərinin isteh­salı ilə məşğul olan in­sanların sayının üs­­tün­lük təşkil etməsi, informasiyalaşdırmanın yük­sək həddə çat­ması, ­qlo­bal informasiya mühitinin tam for­ma­­laşması, elektron de­mokratiya, elektron hökumət və elektron şəbəkələrin ən geniş səviyyədə yayılması xarakterikdir. İ.C. kon­sepsiyası 1960-cı il­lərdə yaradılıb və ilk vaxt­lar Ya­poniyada, ABŞ-da inkişaf etdi­rilib.

İ.D.-nin məqsədi tədbiri, layihəni populyarlaşdırmaqda onun təşkilatçılarına və icraçılarına kömək göstərməkdir. Əvə­zində bu prosesə qoşulmuş KİV də mü­əy­yən üstünlüklər qazanır: tədbirdə (kon­sert, sərgi və s.) reklam olunur, la­yihənin (mü­sabiqə, yarış) işıqlandırılması sahəsində eksklüziv hüquqlar əldə edir.

2. İda­rəçilik funksiyaları yerinə yetirən qurumlara, onların planlarına media orqan­larının informasiya təminatı formasında yardımı.

Belə orqanlar İ.D.-nə, adətən, mürəkkəb qərarların hazırlanması, qəbulu və icrası prosesində ehtiyac hiss edir.

Bax: maddi daşıyıcı.

İnformasiyanın ­bə­dii-texniki tərtibatı, təqdimatı üsulları və formalarının vəhdəti, dizaynın bir nö­vü.

İ.D.-nda yalnız məlumatın estetik görü­nüşü deyil, həm də funksional xü­su­siy­yətləri, istifadəyə yararlılıq və sə­mərəlilik baxı­mından keyfiyyətləri, qa­v­­ra­­­nılmasının psi­xo­loji aspektləri, digər faktorlar nəzərə alınır. İ.D. «informasiyanın struktur dizay­nı», «informasiyanın arxi­tekturası» da ­ad­landırılır.

Həmçinin bax:

• proqram təminatının dizaynı
• veb-dizayn
• qrafik dizayn
• poliqrafiya dizaynı
• işıq dizaynı
• səs dizaynı

Həmçinin bax:

• informasiyanın təsnifatı

Həmçinin bax:

• informasiya azadlığı

Bax: informasiya əldə etmək azadlığı.

Həmçinin bax:

• informasiya qarşıdurması
• informasiya müharibəsi
• informasiya blokadası

İ.İ.-larına dair müxtəlif konsepsiyalar mövcuddur. Bu konsepsiyalardan birinə görə, bəşər tari­xi – informasiya texnologiyalarının inkişafı tarixidir və İ.İ.-ları e.ə. III minillikdə şu­merlərin yazını icad etməsi ilə başlanıb. Sonrakı inqilab mərhələləri kimi Avropada kitab çapı texnologiyasının (XV əsr), elektrik rabitə­sinin (XIX əsr), elektron he­sablayıcı tex­ni­kanın (XX əsrin ortaları) ya­ranması ta­rixləri və nəhayət, informasiya cəmiyyətinin for­malaşmağa baş­ladığı dövr (XX əsrin sonları) göstərilir. Digər alimlər İ.İ.-larının tarixini sənaye ­in­qilabı döv­ründən (XIX əsr) he­sablayır, üçü­n­cülər onu kompüterin, mikroprosessor tex­no­lo­gi­yasının və internetin ixtirası ilə (XX əsrin ikinci yarısı) bağlayır. Bu bölgü sis­temlərinin hamısı şərti xarakter daşıyır.

Həmçinin bax:

• informasiya bəhanəsi
• fişinq

İ.Q.-nın əsas iştirakçıları döv­lətlər, siyasi qüvvələr, onların mövqe­yindən çıxış edən KİV olur. Burada əsas məqsəd rəqibin üzərində üstünlük qazanmaq üçün onun tərəfdarlarını çaşdırmaq, qarşı tərəfin resurslarına psixoloji zərbə vurmaq, öl­kədə, yaxud beynəlxalq aləmdə ictimai rəyi öz xeyrinə dəyişməkdir. İ.Q.-da təbliğat, manipulyasiya, saxtalaşdırma element­lərindən, informasiya blokadasından,  feyklərdən və şayiələrdən geniş istifadə olunur. İ.Q.-nın ən kəskin forması «informasiya müharibəsi»dir.

Həmçinin bax:

• informasiya əməliyyatı
• informasiya blokadası

Bax: mənbə.