Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Zaman budaq cümləsində baş cümlə budaq cümlədən əvvəl və sonra gələ bilər. Baş cümlə əvvəl gəldiyi zaman əlaqə vasitəsi ki tabelilik bağlayıcısı olur. Bu zaman baş cümlədə o vaxt, onda, o zaman, o vədə, elə bir vaxtda və bu kimi əvəzlik-qəliblər işlənir; məs.: Mən onda kəndə çatdım ki, hava qaranlıqlaşırdı. İnsanlar öz məs­kənlərinə o zaman qayıtdılar ki, su, od və vicdanla yoldaş oldular (İ.Şıxlı).  Budaq cümlənin baş cümlədən əvvəl gəldiyi cümlələrdə əlaqə vasitəsi o zaman ki, o gün ki, o vaxt ki, nə zaman ki, nə vaxt ki, haçan ki, elə ki və s. bağlayıcı sözlər olur. Bu zaman baş cümlədə əvəzlik-qəlib qarşılıq söz kimi iştirak edir (işlənməyə də bilər); məs.: Elə ki məclis qurtardı, hamı dağılışdı.

Həmçinin bax:

• tabeli mürəkkəb cümlə

Tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələri arasındakı məna əlaqələrindən biri.

Zaman əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələrində eyni za­manda baş verən hadisələr sadalanır. Zaman məna əlaqəsi birləşdirmə, inkar, iştirak bağlayıcıları və intonasiya vasitəsilə əlaqələnə bilir; məs.: Küçələrdə maşınlar şütüyür, adamlar işə tələsirdilər. Həm yağış yağır, həm də göy guruldayırdı. Za­man əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissə­lərinin yerini dəyişdikdə, əsasən, məna dəyişmir.

Həmçinin bax:

• məna əlaqəsi

Bax: feilin zaman şəkilçiləri.

Hərəkət və ya əlamətin zamanını  bildirən zərf.

Nə zaman? nə vaxt? haçan? nə vaxtdan? nə vaxtadək? və s. suallardan birinə cavab verir; məs.: Mən hələ də (nə zaman?) kitabı ala bilməmişəm. Yenə (nə zaman?) göy üzünü duman bürüyüb. Zaman zərfləri quruluşca sadə, düzəltmə və mü­rəkkəb olur. Sadə zaman zərfləri: dünən, indi, inişil, daim, bi`ldir, axşam, səhər, gecə, sabah, bayaq, sonra, gec, tez, hələ, həmişə, əvvəl, yenə, dərhal və s. Düzəltmə zaman zərfləri: hələlik, çoxdan, hərdən, onda, gündə, ildə, ayda, yayda və s. Mürəkkəb zaman zərfləri: günü-gündən, kəlməbaşı, haçan­dan-haçana, arabir, əvvəl-axır, aybaay, anbaan, ara-sıra, hərdənbir, birdən-ikidən, axşamtərəfi, günorta, səhər-səhər, səhərçağı və s.

İşin, hərəkətin, hadisənin zamanını bildirən zərflik.

Nə vaxt? nə zaman? haçan? nə vaxtadək? nə vaxta kimi? nə vaxta qədər? suallarına cavab verir. Zaman zərfliyi, əsasən, zaman zərfi, isim, feili bağlama və ismi birləşmələrlə ifadə olunur; məs.: Dünən gəldi. Mən gələndə onu gətirdim. İlin sonunda camaat yaylağa gəlir.

Bax: düyün.

Bax: məsəl.

Hərəkəti müxtəlif cəhətlərdən izah edən əsas nitq hissəsi.

Zərflər necə? nə cür? nə zaman? haçan? nə vaxt? hara? nə qədər? və s. suallarından birinə cavab olur. Zərf cümlədə, əsasən, feilə aid olaraq onun tərzini, zamanını, yerini və miqdarını bildirir; məs.: yaxşı danışır, çox oxuyanda, yuxarı getmək, dünən gələn və s. Zərfin ifadə etdiyi məna baxı­mından dörd növü var: zaman zərfi, tərzi-hərəkət zərfi, yer zərfi və miqdar zərfi.

Zərfliyin əsas ifadə vasitəsi zərf və feili bağlamadır. Zərfliklər quruluşca sadə və mürəkkəb olur. Sadə zərfliklər nitq hissələri ilə ifadə olu­nur: Dünən yaman yağış yağdı. Mürəkkəb zərfliklər isə söz birləşmələri ilə ifadə olunur: Qonaqları evlərinə ötürüb gə­ləndə yolu azdım. Zərfliyin 6 məna növü var: tərzi-hərəkət zərfliyi, zaman zərfliyi, yer zərfliyi, kəmiyyət zərfliyi, səbəb zərfliyi, məqsəd zərfliyi.

Həmçinin bax:

• cümlə üzvləri

Bax: kulminasiya.

Bax: tərbi.

Həmçinin bax:

• sintaktik fiqur

Azərbaycan aşıq poeziyasında müxtəlif janrlı şeirlərin tərkibində işlədilən 5-7 hecalı oynaq şeir parçaları.

Daha çox qoşma, müxəmməs, müsəddəs kimi janrlarda təsadüf edilən Z.-lәrin konkret forması yoxdur. Onlar da cığa bəndləri kimi musiqi ritminə uyğun olaraq şeirlərə əlavə edilir. Lakin cığadan fərqli olaraq Z. bitkin parça deyil və özündən əvvəl gələn misralarla sıx bağlıdır:

Bir gözәlin övsafından bu zaman

Danışıb deyәrәm, söylәrəm xitab,

Bağlaram kitab,

Ollam sәrhesab.

Sәrhesab oluban sәhrayә düşdüm,

Tapmadım sәnintәk bir ali nisab,

Bir ülülәlbab,

Zülfü piçü tab... (Məlikballı Qurban)

Ustad aşıqlar müxtəlif üslubi fiqurları və poetik formaları sintez etməklə Z.-nin rəngarəng formalarını (əvvəl-axır zəncirləmə, zəncirli-cığalı müsəddəs və s.) yaratmışlar.

Bax: zəncirləmə.

Sözdəki uzun hecanın əruzun qəlibinə zorla uyğunlaşdırılaraq qısa oxunması Z. sayılır.