Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Müəşşər 5-12 bənddən ibarət olur. Birinci bəndin misraları həmqafiyə olur və son misra digər bəndlərin sonunda təkrarlanır. Şəkil baxımından tərcibəndə yaxındır. Tərcibəndin ilkin bəndində son iki misra qafiyələnir və bu baxımdan müəşşərdən seçilir. Müəşşərlərdə daha çox şairin fələkdən şikayəti, habelə giley-güzarı əksini tapır:

Ey büti-tutizəban, gəl ki, məqalın istərəm,

Təşneyi-dindarınam, abi-zülalın istərəm.

Nazi-gərmü qəmzeyi-çeşmi qəzalın istərəm,

Üz bəyazında sənin öz xəttü xalın istərəm.

Mətləi-vəchində əbruyi-hilalın istərəm,

Sayeyi-sərvi-qədi-tuba misalın istərəm

Dəmbədəm zövqi-təmaşayi-cəmalın istərəm,

Tari-zülfi-müşkrəngü ruyi-alın istərəm.

Qalmışam hicrində, gülzari-vüsalın istərəm,

Ey büti-tutizəban, gəl ki, məqalın istərəm. (M.P.Vaqif)

Əşyanın konkret miqdarını bil­dirən və neçə? nə qədər? suallarına cavab verən saylar; məs.: beş, on, yüz, otuz üç, yüz on və s.

Müəyyən miqdar saylarından sonra gələn isimlər yalnız təkdə işlənir; məs.: on beş şagird, beş kitab və s. Müəyyən miqdar sayları ilə isimlər ara­sında çox vaxt numerativ sözlər işlənir: nəfər, baş, ədəd, dənə, cüt, dəst və s. Göz, tikə, parça, dəstə, top və s. nu­merativ sözləri də müəyyən miqdar sayları ilə isimlər arasında işlənir: üç göz otaq, bir tikə qənd, bir parça çorək, iki dəstə gül, bir top çit və s.

Həmçinin bax:

• miqdar sayları
• qeyri-müəyyən miqdar sayları
• kəsr sayları

Baş üzvlərin hər ikisinin iştirakı ilə formalaşan sadə cümlə.

Bəzən belə cümlələrdə mübtəda iştirak etməsə də, subyekt konkret olduğuna görə onun bərpası mümkün olur; məs.: Kəndə gedəndə qohumlarına da baş çəkərsən.

Həmçinin bax:

• qeyri-müəyyən şəxsli cümlə

Həmçinin bax:

• qeyri-müəyyənlik bildirən təsirlik hal

Həmçinin bax:

• qeyri-müəyyənlik bildirən yiyəlik hal

Bənzəyən, bənzədilən, bənzətmə qoş­ması və bənzətmə əlamətinin yer aldığı təşbeh.

Mə­sələn: “Oğlan dayanıb güzgü qırıqları kimi parıldaşan ulduzlara tamaşa edirdi...” (S.Əhmədov) Burada təşbehin yara­dıl­masında iştirak edən bütün elementlər vardır: “ulduz” bənzəyən, “güzgü qırıqları” bənzədilən, “kimi” bənzətmə qoşması, “parıldaşan” isə bənzətmə əlamətidir.

Həmçinin bax:

• mükəmməl təşbeh

Müxəmməsin misrası 15-16 hecadan ibarət olur. Qafiyə quruluşu belədir: a.a.a.a.a, b.b.b.b.a, c.c.c.c.a, d.d.d.d.a və s. Çox zaman gözәllik vә mәhәbbәt mövzularında yazılır. Son bәnddә müәllifin tәxәllüsü verilir (möhürbənd). Müxəmməs jan­rından həm klassik, həm də aşıq ədəbiyyatında istifadə olu­nub. Yazılı ədəbiyyatda müxəmməslər əruz vəznində, aşıq ədəbiyyatında isə heca vəznində yazılır. Məhəbbət, gözəllik, ictimai-sosial, fəlsəfi motivlər müxəmməsin əsas möv­zu­larıdır. M.P.Vaqifin “Görmədim”, Q.Zakirin “Eylər” şeirləri müxəmməs janrında yazılıb; məsələn:

I bənd:

Mən cahan mülkündə mütləq dоğru halət görmədim,  (a)
Hər nə gördüm, əyri gördüm, özgə babət görmədim.  (a)
Aşinalar ixtilatında sədaqət görmədim,   (a)
Biətü iqrarü imanü dəyanət görmədim,   (a)
Bivəfadan lacərəm, təhsili-hacət görmədim.  (a)
II bənd:

Xah sultan, xah dərvişü-gəda bilittifaq, (b)
Özlərin qılmış giriftari-qəmü dərdü fəraq. (b)
Cifеyi-dünyayədir hər еhtiyacü iştiyaq, (b)
Munca kim, еtdim tamaşa, sözlərə asdım qulaq, (b)
Kizbü böhtandan səvayı, bir hеkayət görmədim. (a) 

                                                                                      (M.P.Vaqif)

Həmçinin bax:

• geniş cümlə

Bax: dialoq.

Yalnız bənzəyən və bənzədilənin əsasında qurulan təşbeh.

Buna örtülü təşbeh də deyilir; məsələn:

Camalın günəşdir, qəmərdir üzün,

Şəkərdir dəhanın, şirindir sözün. (M.P.Vaqif)

Nümunədə dörd mükəmməl təşbeh işlənib. Məsələn, “camalın günəşdir” ifadəsində birinci söz bənzəyən, digəri isə bənzədiləndir.

Həmçinin bax:

• müfəssəl təşbeh

Müxtəlif sənətkarlar tərəfindən işlədilən məşhur epitetlər.

Ədəbiyyatımızda, xüsusilə klassik poe­zi­yada “şahbaz baxışlı”, “hindu xallı”, “kaman qaşlı” kimi tez-tez rast gəlinən epitetlər var ki, onların ilk dəfə kim tərəfindən işlənildiyini müəyyən etmək mümkün olmur.

Həmçinin bax:

• təşbeh
• bənzətmə

Əruz vəzninin bəhrlərindən biri.

Azişlənən bəhrdir. Azərbaycan şeirində 12-ci yerdə durur. Bu bəhrin təfiləsi belədir: fA`ilAtu məf`Ulün  fA`ilAtü məf`Ulün; mə­s.: Zülfün olsa aşüftə bağrımı kəbab eylər  (M.Ləli).

Bax: minacat.