Dictionaries
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti
janr
fr. jenre – tip, növ
Müəyyən məzmun və forma xüsusiyyətlərinə görə tarixən formalaşmış əsər tipi.
İstənilən əsər müəyyən meyar və prinsiplər əsasında bu və ya digər janra aid edilir. Hər bir ədəbi növün (lirik, epik, dramatik) öz klassik janrları vardır. Müəyyən kanonların və bədii ehkamların ciddi gözlənildiyi qədim dövr ədəbiyyatı ilə müqayisədə yeni dövrdə janrlar arasında sərhəd bir qədər yayğın xarakter alır. Müəlliflər klassik janrların müxtəlif modifikasiyalarını yaratmışlar ki, buna janr tipləri də deyilir. Məsələn, dramatik janr olan komediyanın vodevil, fars, operetta kimi növləri yaranmışdır.
See also:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətijarqon
fr. – boşboğazlıq, cəfəngiyyat
Yalnız müəyyən ictimai qrupun və ya peşə adamlarının istifadə etdiyi leksika.
Məişətdə işlənən “göy” (dollar əsginası), “manıs” (toylarda çıxış edən musiqiçi) sözləri jarqona aiddir. Eyni peşəyə mənsub adamların işlətdiyi jarqon sözlər terminlərdən fərqli olaraq yalnız danışıq dilində işlədilir. Jarqonun bir qismi mövcud dildəki sözlərin başqa məna kəsb etməsi nəticəsində yaranır. Bununla yanaşı, əcnəbi dillərdən alınaraq jarqona çevrilmiş sözlər də vardır. Bədii ədəbiyyatda jarqondan surətləri səciyyələndirmək, onların müəyyən sosial qrupa aid olduğunu vurğulamaq məqsədilə istifadə olunur.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətijanr tipi
Hər hansı bir janrın əlavə bədii xüsusiyyətə malik şəkli, modifikasiyası.
Hər bir ədəbi növə aid janrların müxtəlif tipləri vardır. Məsələn, lirikada qoşmanın heydəri, qoşayarpaq qoşma, qoşma-müstəzad, dodaqdəyməz qoşma kimi şəkilləri vardır. Təcnisin (ayaqlı təcnis, cığalı təcnis, dodaqdəyməz təcnis, əvvəl-axır təcnis, müstəzad təcnis, gedər-gəlməz təcnis və s.), müxəmməsin (cığalı müxəmməs, zəncirli müxəmməs, ayaqlı müxəmməs və s.) də tipləri çoxdur. Epik janr olan romanın tarixi roman, psixoloji roman, elmi-fantastik roman, detektiv roman, dramatik janr olan komediyanın vodevil, fars kimi növləri mövcuddur.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətijest
fr. geste > lat. gestus – hərəkət
1. Nitqin təsir gücünü, emosionallığını artırmaq məqsədilə ona uyğun edilən əl-qol hərəkətləri.
2. XI–XII əsrlərdə yaranmış fransız qəhrəmanlıq eposu, poemalar silsiləsi.
Dövrümüzə 90-a yaxın J. gəlib çatıb. Onların arasında ən məşhuru “Roland haqqında nəğmə”dir.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətijır
Bir çox türk xalqlarına məxsus şeir şəkli.
Bəzi türk xalqlarında “yır” adlanır. Adətən, qopuz və ya dombranın müşayiəti ilə ifa olunur. Sabit bənd forması yoxdur. Lakin irihəcmli epik əsərlərdə, bir qayda olaraq, ümumi qafiyə ilə bir-birinə bağlanmış ayrı-ayrı dördlüklər, yeddiliklər şəklində olur. Xırda misralar bir-biri ilə bəndlər halında deyil, bənddən daha böyük mənzum vahidlər halında birləşir. “Manas”da geniş istifadə olunan J. forması müasir şeirdə də işlənir.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətijonqlyor
fr. jongleur > lat. joculator – məzhəkəçi
Orta əsrlərdə Fransada səyyah nağılçı, özünün və ya başqa müəlliflərin mahnılarını ifa edən nəğməkar.
J. nağıl demək və mahnı ifa etməklə yanaşı, tamaşaçıları əyləndirir, fokuslar da göstərirdi. Onlar nəğməkarların aşağı təbəqəsinə aid edilirdi. Bir çox hallarda J. trubadurun yanında xidmət göstərir, onun mahnılarını ifa edirdi.
See also:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətijurnal
fr. journal – gündəlik, qəzet < lat. diurnalis, diurnale – gündəlik xəbər
Analitik materialların, publisistik və ədəbi-tənqidi məqalələrin dərc olunduğu dövri nəşr.
J.-lar arasında müxtəlif sahələrdə, o cümlədən ədəbiyyat sahəsində ixtisaslaşmış nəşrlər üstünlük təşkil edir. Onlar qəzetlərdən illüstrasiyaların bolluğu, formatlarının kiçikliyi və dövriliklərinin azlığı ilə fərqlənir. J.-lar dövriliyinə (həftəlik, aylıq, rüblük), məzmununa (ictimai-siyasi, ədəbi-bədii, elmi-kütləvi, peşə-ixtisas və s.), oxucu kateqoriyasına (uşaqlar, gənclər, qadınlar və s.), digər əlamətlərinə görə fərqləndirilir. Tarixdə ilk J. 1665-ci ildə Fransada işıq üzü görmüş “Journal des Savants” elmi nəşri hesab olunur. Azərbaycan mətbuatı tarixində ilk J. 1906-cı ildə çap olunan “Molla Nəsrəddin” satirik J.-ı sayılır.
See also:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti