Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Bax: sifətin çoxaltma dərəcəsi.

Sözün çoxmənalılığı, əsasən, dildə onun məcazi mənasının sabitləşməsi ilə yaranır. Sözün məcazi və həqiqi (ilkin, əsas) mənaları arasında məna bağlılığı olur. Azərbaycan dilində çoxmənalılıq feil, isim və sifətlərdə daha çox müşahidə olunur. Bədən üzvlərini bildirən əksər sözlər çoxmənalıdır: insanın qolu (həqiqi məna), çayın qolu (məcazi məna). Azərbaycan dilindəki sadə feillərin də əksəriyyəti çoxmənalıdır: qapını açmaq (həqiqi məna), sirri açmaq (məcazi məna). Çoxmənalı sözlər yaxın leksik mənalı olduğu üçün həmişə eyni nitq hissəsinə aid olur: göz, ayaq, yatmaq, dil, baş, mülayim, atmaq və s.

Şeirdə misra daxilindəki sözlərin yaratdığı qafiyə.

Daxili qafiyəyə daha çox misradaxili bölgü ilə müşayiət olunan şeirlərdə rast gəlinir. Qəzəl janrında, eləcə də aşıq şeirində bu cür nümunələr kifayət qədərdir; məs.:

Şəbi-hicran yanar canım, tökər qan çeşmi-giryanım,

Oyadar xəlqi əfğanım, qara bəxtim oyanmazmı? (M.Füzuli)

Daxili qafiyə şeirin ahəngdarlığını və ritmikasını artıran vasi­tələrdən biridir.

Həmçinin bax:

• təqti

Daxili monoloqda qəhrəmanın düşüncələri, həyəcanı, tərəddüdləri və s. öz əksini tapır. Personaj bu prosesdə öz-özünə götür-qoy edir, “ürəyində” danışır, sevinir, təsəlli tapır, peşman olur, qəmlənir və s. Daxili monoloq obrazın mənəvi-psixoloji por­tretini yaratmaq, xarakteri açmaq üçün ən çox istifadə olunan bədii üsullardan biridir və əsərin bədii üslubunu müəy­yən­ləşdirən bir ünsür kimi çıxış edir.

Həmçinin bax:

• dialoq

Da­nışıq səsləri danışıq üzvləri vasitəsilə yaranır. Dilimizdə m, n samitləri burun, qalan səslər isə ağız səsləridir. Dilimizdə 34 danışıq səsi var. Danışıq səsləri öz ifadəsini yazıda hərflərdə tapır. Hərf danışıq səsinin yazıdakı şərti qrafik işarəsidir. İki səsin – [x`] və [k`] səslərinin xüsusi hərflə işarəsi olmadığı üçün əlifbamızda 32 hərf var. Tələffüz zamanı ağız boş­lu­ğunda maneənin olub-olmamağına görə danışıq səsləri iki yerə bölünür: sait səslər, samit səslər.

Danışıq səslərinin əmələ gəlməsi və tə­ləffüzü prosesində iştirak edən bədən üzvləri.

Danışıq üzvləri iki yerə ayrılır: 1) fəal danışıq üzvləri (dil, dodaqlar, səs telləri); 2) qeyri-fəal danışıq üzvləri (ağciyərlər, nəfəs borusu, qırtlaq, burun boşluğu, ağız boşluğu, dişlər).

Həmçinin bax:

• nitq bacarıqları

Bax: qapalı saitlər.

Dastana ədəbiyyatşünaslıqda epos da deyilir. Dastanda nəsr və nəzmlə yazılmış mətnlər növbələşir. Nəsr hissəsində aşıq, əsasən, əhvalat və hadisələri danışır, nəzm hissəsində isə qəhrəmanların hiss və duyğuları əks olunur. Dastanların nəzm hissəsi, əsasən, qoşma və gəraylılardan ibarətdir. Dastanların özünəməxsus bədii quruluşu olur. Məhəbbət dastanlarının əvvəlində, adətən, üç ustadnamə deyilir. Çox zaman dastan danışan aşıq dinləyicinin diqqətini cəlb etmək üçün qaravəlli adlanan satirik, yumoristik əhvalat danışır. Nikbin sonluqla bitən dastanların finalında duvaqqapma, bədbin sonluqla bitənlərdə isə cahannamə verilir. Ədə­biyyatımızda “Kitabi-Dədə Qorqud”, “Koroğlu”, “Aşıq Qərib”, “Şah İsmayıl” kimi dastanlar geniş yayılıb.

Həmçinin bax:

• boy
• qol
• qəhrəmanlıq dastanları
• aşıq ədəbiyyatı

Aşıqların xüsusi şənliklərdə bütöv bir dastanı əvvəldən axıra kimi ifa etməsi.

Sənətşünaslar bəzən dastan məclisini “tək oyunçu tamaşası” kimi də səciyyələndirirlər. Dastan məclisi ustadnamələrlə başlayıb duvaqqapma ilə bitirdi. Dastan məclisində daha çox püxtələşmiş ustad aşıqlar iştirak edirdilər. Onlar ifa zamanı çox zaman improvizasiya edirdilər. Bu da Azərbaycan dastanlarının get-gedə kami­l­ləş­məsinə səbəb olur, çoxvariantlılığa gətirib çıxarırdı.

Həmçinin bax:

• tire işarəsi

Deklamasiyanın şərtləri sırasına əsərin vəznini və təqtilərini düzgün təyin etmək, həyəcan, riqqət, təəccüb və s. hisləri məharətlə vermək daxildir.

Detektiv əsər kəskin süjetə malik olur. Bu əsərlər əksər hallarda cinayətin baş verməsi ilə başlayır və xoşbəxt sonluqla – xəfiyyənin cani üzərində qələbəsi ilə bitir. Müəllif ilk epizodlardan oxucunu intizarda saxlamağa çalışır. Süjet elə qurulur ki, oxucu əsərboyu gah bu, gah da digər surətin cani olduğunu düşünür. Sonluq isə tamamilə gözlənilməz olur. Çox zaman bir yazıçının qələminə məxsus detektiv əsərlərin bir ümumi qəhrəmanı olur ki, bu obraz məşhurlaşaraq müəllifin adını kölgədə qoyur; məs.: Şerlok Holms (Artur Konan Doyl), Erkül Puaro (Aqata Kristi), Komissar Meqre (Jorj Simenon), Dronqo (Çingiz Abdullayev) və b. Əsərlərdə xəfiyyə-krimi­nalist rolunda çıxış edən bu obrazları oxucuya sevdirən əsas xüsusiyyətlər peşəkarlıq, dərin məntiqi təfəkkür, əlbəyaxa döyüş bacarığıdır.

Həmçinin bax:

• detektiv ədəbiyyat

Dünya detektiv ədəbiyyatının ilk nü­mayəndəsi ABŞ yazıçısı Edqar Po (“Morq küçəsində qətl” novellası) sayılır. İlk detektiv romanı isə ingilis yazıçısı Uilki Kollinz (“Ay daşı”) yazıb. Lakin dünya detektiv ədəbiyyatında ən məşhur ad Artur Konan Doyl və onun qəhrəmanı Şerlok Holmsdur. Azərbaycan ədəbiyyatında detektiv ədəbiyyatın ilk nümunələrini (“Brilyant məsələsi”, “Qara “Volqa” romanları) Cəmşid Əmirov yaradıb. Rus dilində yazan Azərbaycan yazıçısı Çingiz Abdullayevin onlarla detektiv əsəri bir çox dillərə tərcümə olunub və bestsellerə çevrilib.