Словари
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti
didaktik ədəbiyyat
Əxlaqi dəyərlərin, nəsihətamiz fikirlərin üstünlük təşkil etdiyi bədii ədəbiyyat.
Nəzm və ya nəsrlə yazılır. Dünya ədəbiyyatında forma, həcm və janr etibarilə müxtəlif nümunələrinə rast gəlmək mümkündür. Ezopun təmsillərini D.Ə.-ın ilk nümunələri hesab etmək olar. “Qabusnamə”, “Kəlilə və Dimnə”, N.Tusinin “Əxlaqi-Nasiri”, Sədi Şirazinin “Gülüstan” və “Bustan” əsərləri Şərqin ən məşhur D.Ə. nümunələridir. Bu əsərlərdə çox zaman nəzm və nəsr, mühakimə və nəqli xarakterli mətnlər növbələşir. Müəllif nəsihətamiz fikri həyatda gördüyü bir hadisə və ya rəvayətlə əsaslandırır. Qərbdə D.Ə.-ın ən məşhur nümayəndələri M.Monten, B.Qrasian, N.Makiavelli, D.Karnegi, Azərbaycan ədəbiyyatında isə Q.Zakir, A.Bakıxanov, S.Ә.Şirvani, M.Ә.Sabirdir.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidifiramb
yun. dithyrambos – mahnı, himn
1. Qədim yunan poeziyasında üzümçülük və şərabçılıq ilahı Dionisin şərəfinə keçirilən mərasimlərdə oxunan təntənəli nəğmə.
Әvvəlcə D. xalq mahnısı, sonralar isə himnə yaxın ədəbi forma olub. Antik ədəbiyyatda M.ö. VI–V əsrlərin şairləri Pindar və Arionun D.-ları məşhurdur. Teatrda xor tərəfindən ifa olunan D. antik faciənin yaranmasında mühüm rol oynayıb. Sonralar Avropa poeziyasında D. təqlidi və bənzətmə səciyyəsi daşıyıb.
2. Şişirdilmiş bəlağətli tərif; mədhiyyə.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidildönməz
Oxunarkən dilin sabit vəziyyətdə qalmasını tələb edən aşıq şeir forması.
Aşıq poeziyasının çox az yayılmış ən çətin şəkillərindən biridir. Bu şeir formasında sözlər elə seçilir ki, oradakı səslər dilin fəal iştirakını tələb etmir. Formal ünsürlərə diqqətin köklənməsi D.-də fikrin şeir dili ilə ifadəsində çətinlik yaradır:
Gözüm sağı, səhər çağı,
Geyək ağı, gəzək bağı,
Hamı sevib bu sayağı,
Qaymağa, həm yağa bax, bax. (Aşıq Ələsgər)
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidilogiya
dis – ikili, ikiqat + logos – söz
Bir müəllifin iki müstəqil hissədən ibarət əsəri.
D.-nı təşkil edən əsərlər müstəqil, bitkin süjetə malik olsa da, mövzu, məzmun, süjet ardıcıllığı baxımından bir-birini tamamlayır. Buradakı obrazların bir çoxu hər iki əsərdə iştirak edir. Azərbaycan ədəbiyyatında geniş yayılmayıb. Mehdi Hüseynin “Abşeron” və “Qara daşlar” romanları birlikdə D. təşkil edir.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidiskurs
lat. diskursus – dala-qabağa hərəkət; söhbət, danışıq
Təfəkkürün tədrici və ardıcıl təkamülü; anlayış və ya mühakimələrin davamı olan yenisi ilə əvəzlənməsi.
Fəlsəfədə diskursiv təfəkkür ayrı-ayrı elementlərin təkamülünü rədd edən intuitiv təfəkkürə qarşı qoyulur. Estetik planda D. dedikdə müəyyən ədəbi hadisənin izahı, yekunu, ümumiləşdirilməsi və sonrakı davamı nəzərdə tutulur; məs.: C.Məmmədquluzadə nəsrinin Anara qədər gəlməsi və sıranın yenidən davamı, yaxud realizmin XIX əsr Axundzadə mərhələsi, romantizm keçidləri, XX əsrin əvvəlindən gələn maarifçiliyin XXI əsrdə davamı, 30 illik tənqidin ən dolğun ifadəsini Y.Qarayev elmi yaradıcılığında tapması və s.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidodaqdəyməz
Aşıq şeirinin azişlənən, çətin şəkillərindən biri: tərkibində qoşa dodaq (b, p, m), eləcə də diş və dodaq (v, f) samitlərinin iştirak etmədiyi qoşma və ya təcnis.
D. şəklinin ən mahir ustadlarından biri Aşıq Әləsgərdir. O öz D.-lərində nəinki dodaq samitlərini, bəzən hətta dodaqlanan saitləri də işlətmir:
Ələsgər də еşq içində qaladı,
Şirin canın ataşına qaladı.
Ər iyidin canı gеtsə, qala adı,
Nakəslərin dəhr içində nə də adı!
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidoqquzluq
Hər bəndi doqquz misradan ibarət, formaca sabit olmayan, müxtəlif qafiyə quruluşuna malik şeir şəkli.
Ə.Kürçaylının “Səmadan ağır-ağır” misrası ilə başlayan şeiri D.-a nümunə ola bilər:
Səmadan ağır-ağır
Dənizə yağış yağır.
Damcılar iri, şəffaf,
Büllur kimi təmiz, saf
Sanırsan yağış deyil,
Göydən ulduz tökülür.
Karvanqıran elə bil
Kəhkəşanda sökülür,
Göydən ulduz tökülür.
***
Səmadan ağır-ağır
Dənizə yağış yağır.
Dəniz böyük, hüdudsuz,
Tökülən yağış-ulduz
Dənizin qucağında
Qərq olaraq bir anda
Çatır əbədiyyətə.
Qovuşur məhəbbətə
Dənizin qucağında.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidövrəvi qafiyə
Qafiyə növlərindən biri: dördmisralıq bəndlərdə 1-ci və 4-cü misraların qafiyələnməsi.
Bu cür şeirlərdə bəzən 2-ci və 3-cü misralar da öz aralarında qafiyələnir. D.Q. təşkil edən sözlərdən sonra rədif də işlənə bilər:
Məgər səndən çoxmu umacağım var?
Bircə nəfəsini nəbzimdə duyum.
Sənin ağ üzünə üzümü qoyum,
Bilim ki, ən xoşbəxt ülvi çağım var”. (X.R.Ulutürk)
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti