Jurnalistika terminləri lüğəti

janr

fr. genre – növ, tərz

Yaradıcı sənət sahələrində gerçəkliyi ifadə etməyin ta­ri­xən formalaşmış və təkrarlanan, özəl əla­mətlərə malik növlərə bölgü sistemi.

J.-ı formalaşdıran əlamətlər janryaradıcı amil­lər adlanır. Ədəbiyyatda bu əlamətlərə sü­jet, kompozisiya, üslub, istifadə olunan nitq forması, əsərin ölçüsü və s. aid edilir. Müasir jurnalistika nəzəriyyəsində isə ­janr­ya­radıcı amillər üç qrupa bölünür:

a. Məqsəd (əsas hədəf).

b. Təsvirin obyekti.

c. Təsvir metodu.

Sovet nəzə­riy­yəçiləri jurnalistika J.-larını da bu amillər əsasında üç yerə ayırırdılar: informativ, analitik və bədii-publisistik. Həmin bölgü sistemi bir sıra post­sovet ölkələrində saxlanılır. Lakin Qərb elmi fikri jurnalistika üçün “bədii-publisistik” anlayışını qəbul etmir, bölgünü jurnalistikanın fəlsəfəsinə uyğun olaraq bu şə­kildə aparır: xəbər (informativ), analiz (analitik) və rəy (fikir) bildirən J.-lar.

janryaradıcı amillər

jarqon

fr. jargoun – təqlidi söz, «qar-qur»

Peşə, yaş, sosial vəziyyət və s. əla­mət­lərinin oxşarlığı ilə seçilən ictimai qrupun, zümrənin üzvlərinin ünsiyyətdə istifadə etdikləri, başqaları üçün anlaşılmaz söz və ifadələr.

J.-lar ədəbi dilin normalarına uyğun gəlmir, ümumişlək ifadələr sırasına  daxil olmur. Medianın dilində J.-ların işlədilməsi yalnız xüsusi hallarda, məsələn, müsahibə verən şəxsin nitq xüsu­siy­yət­lərini olduğu kimi saxlamaq zərurəti ya­ran­dıqda məqbul sayılır.

jurnal

fr. journal – gündəlik, qəzet < lat. ­diurnalis, diurnale – gündəlik xəbər

Əsasən, təhlil xarakterli materialların, publisistik yazıların, nisbətən irihəcmli məqa­lələrin dərc olunduğu dövri nəşr.

jurnalist

fr. journal – gündəlik, qəzet < lat. diurnalis, diurnale – gündəlik xəbər

Peşəkar səviyyədə mütəmadi olaraq informasiya toplayan və istənilən kütləvi kommunikasiya vasitəsilə onu icti­maiy­yətə çatdıran fiziki, yaxud hüquqi şəxs.

«J.» anlayışının fərqli izahları var, internetin inkişafı ilə əlaqədar bu məsələ ətrafında mübahisələr 1990-cı illərdə xüsusilə ge­nişlənib. Mübahisələrə son qoymaq üçün 2000-ci ildə Avropa Şurasının Nazirlər Ko­mitəsi «J. kimdir?» sualına beynəlxalq izah verib. Azər­baycan qanunvericiliyinə görə isə ölkədə J. statusu KİV-in məlumat toplamaq, hazırlamaq, redaktə və istehsal etməklə məş­ğul olan ştatlı müxbirlərinə, habelə bu sahədə redaksiya tapşırıqla­rı­­­nı davamlı ye­rinə yetirən ştatdankənar əmək­­­­­­­­­daşlarına şamil edilir.

jurnalist araşdırması

jurnalist cəmiyyətləri

jurnalist etikası

Kütləvi informasiya vasi­tələri və onların əməkdaşlarının fəaliy­yətini tənzimləyən, professional jurnalist dairə­lərində qəbul olunmuş əxlaq və dav­ranış qaydaları, prinsiplər sistemi.

jurnalist fəaliyyəti

Məlumatın əldə edil­məsi, ötürülməsi, işlənməsi və audito­ri­ya­ya çatdırılmasından ibarət olan, qa­­­­nun­larla və etik kodekslə tənzimlənən çoxşaxəli ya­ra­dıcı fəaliyyət növü.

jurnalist mövqeyi

Jurnalistin işıqlan­dır­dığı hər hansı hadisəyə, fakta verdiyi qiy­mət, onun təsvir obyektinə münasibəti, problemə baxışı.

J.M. materialda subyektivliyin əsasını təşkil edir, ona görə də bu mövqeyin açıqlanmasının hansı halda yol­verilən, hansı halda yolverilməz olduğu barədə mübahisələr mövcuddur. Lakin ümu­mi qəbul olunmuş qaydaya görə, xə­bərlərdə J.M. bildirilməməlidir, digər janrlarda isə (köşə yazıları, esselər, oçerklər istisna olmaqla) ona mümkün qədər az yer verilməlidir. Bununla belə, nəzərə almaq lazımdır ki, J.M. materialda həm açıq su­rətdə (təbliğat, əks-təbliğat, auditoriyaya müraciət, birbaşa qiymətləndirmə), həm də qapalı formada (mövzunun, faktların, arqumentlərin xüsusi seçimi, balansın po­zulması) əksini tapa bilər.

jurnalist statusu

1. Jurnalistin qanunla mü­əy­yənləşdirilmiş hüquq və vəzi­fə­lərinin, hüquqları ilə bağlı malik olduğu təmi­natların, habelə vəzifələrini yerinə ­ye­tir­mə­mə­yə görə daşıdığı məsuliyyətin vəhdəti.

jurnalist təhqiqatı

İctimai əhəmiyyət kəsb edən aktual mövzunun, əsasən, cə­miyyətdən gizlədilməklə topluma təhlükə yarada biləcək hər hansı faktın, hadisənin, problemin hərtərəfli araşdırılması; ən ­mü­­rəkkəb jurnalistika janrlarından biri.

Təh­qiqat prosesində jurnalist müəyyən ha­disənin konkret nəticələrə gətirib çı­xarmış səbəblərini, onun hərəkətverici qüvvələrini, gizli mexanizmlərini üzə çı­xar­mağa çalışır və bunun üçün digər peşə sahələrinə (istintaq, vəkillik, auditorluq, mətnşünaslıq və s.) xas olan metodlardan istifadə edir. Analitik səciyyə daşıyan və «nəyə görə?», «niyə?» suallarına ətraflı ca­vab verən J.T. KİV-in əməkdaşlarından vaxt, yüksək professionallıq, o cümlədən müx­təlif informasiya mənbələri ilə iş ba­ca­rığı tələb edir.

jurnalist təhsili

Medianın müxtəlif sa­hələrində çalışmaq üçün ixtisaslı kadrlar hazırlayan, jurnalistikaya dair nəzəri bilik­lər verən və praktik vərdişlər aşılayan tə­lim-təhsil sistemi.

J.T. ali məktəblərdə, uzun­müddətli kurslarda verilir və qısa­müd­­dətli ixtisasartırma kurslarında, tre­ninqlərdə, master-klaslarda, seminarlarda davam etdirilir. Özünütəhsil də jurnalistikada kifayət qədər geniş yayılmış təhsil formalarından biridir.  Jurnalistlər üçün ilk ali təhsil müəs­sisələri XIX əsrin ikinci ya­rısında ABŞ-da, Almaniyada, XX əsrin 20-ci illərində digər Avropa və Asiya ölkə­lə­rində yaradılıb. Azər­baycanda jurnalistika təh­si­linin tarixi 1929-cu ildə BDU-da ­jur­­nalistika böl­mə­sinin yaradılması ilə başlayır.

jurnalist təşkilatları

Jurnalistlərin peşə həmrəyliyi prinsipi əsasında könüllü olaraq yaratdıqları ictimai birliklər.

J.T. söz və mətbuat azadlığının inkişafına, jurnalist hüquqlarının qorunmasına, KİV əmək­daş­la­rının professional səviyyəsinin yüksəl­­dil­məsinə, onların sosial problemlərinin həl­linə xidmət edir, müxtəlif media la­yi­hələri həyata keçirir. Jurnalistlər cə­miy­yətləri və federasiyaları, jurnalistlərin həm­karlar ittifaqları, redaktorlar birlikləri, mətbuat şuraları, jurnalist hüquqlarını mü­dafiə komitələri və s. J.T.-na misal ola bilər. Bəzi J.T. coğrafi əlamətlər üzrə (dünya, ölkə, şəhər səviyyəsində) bütün media mən­sub­larını, digərləri konkret sahələr üzrə (parlament müxbirləri, idman re­portyorları və s.) ixtisaslaşmış jurnalistləri birləşdirir.

jurnalistika

fr. journal – gündəlik, qəzet < lat. diurnalis, diurnale – gündəlik xəbər

Əsas məqsədi informasiya axtarmaq, toplamaq, onu peşəkar şəkildə işləmək və me­dia kanalları ilə yaymaqdan ibarət olan ya­radıcı fəaliyyət sahəsi.