Dictionaries
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti
ADIGÜN azərb.
Adı adı və gün sözünün birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.
Adıgün (bax: ad – ADI; GÜN) kişi adı gün, günəş kimi adı olan; günə, günəşə bənzər, gözəl mənasındadır. Türk xalqlarının, eləcə də azərbaycanlıların adyaratma təcrübəsi tarixində fəza cisimlərinin adlarına müraciət olunması halları da maraq doğurur. Bəzi mənbələrdə gündüz doğulan övladlara verilən ad olması barədə də məlumatlara rast gəlinir. Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adları sırasındadır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiADIŞİRİN azərb.
Adı və Şirin adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.
Məlumdur ki, şəxs adlarının əsas xüsusiyyətlərindən biri nitqdə başqa sözlərə nisbətən çox tez-tez işlənməsidir. Həm də hər bir şəxs adı insanlar arasında ünsiyyət qurmağa xidmət edir. İctimai yerlərdə şəxs adları daha tez-tez çəkilir. Odur ki, valideynlər övladlarına daha gözəl, diləyatımlı adlar verməyə çalışırlar. Azərbaycan antroponimikasında bu qəbildən olan adlardan olan Adışırıin (bax: ad – ADI; ŞİRİN) kişi adı dilə çox şirin gələn anlamındadır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiADİL ərəb.
ədl sözündəndir. Qədim adlardan hesab edilən Adil kişi adı dilimizdə ədalətli, insaflı, ədalətlə iş görən, insafla hərəkət edən mənasındadır.
Nədənsə indi də ədalət deyəndə hökmdar, hakim, idarə edənlər yada düşür. Ərəb dilində ədl hər kəsə haqqını verən anamına gəlir. Qeyd etmək lazımdır ki, müsəlman alə- mində ədalətə verilən hökm hər zaman böyük olmuşdur. İslam mədəniyyətində ədalət qanundakı haqqın verilməsidir. Məlum olduğu kimi, İslam dinində əl-Ədl (ədalətli olan) Allahın məlum 99 adından biri olub, gerçəkliyi xəlq edən Allahın bütün insanların haqqını özünə verən, heç bir bəndənin haqqını tapdamayan olmaması anlamındadır. O, səbəbsiz olaraq insanların arasında fərq qoymaz, çünki adil olan həm də müdrikdir. Bu gün də Adil məişətimizdə geniş yayılmış kişi adları sırasındadır. Adil ifadə etdiyi mənaya görə zamanında ləqəb, təxəllüs olaraq da işlənmişdir. VI əsrdə İranın Sasani sülaləsindən olan Ənuşirəvan özünə Adil ləqəbini götürmüşdür. Sultan Mahmud Qəznəvinin atasını Əmir ən-Adil çağırırdılar (ədalətli əmir). Şərq ölkələrinin tarixində Sultan əl-Adil, Məlik əl-Adil, Vəzir əl-Adil kimi məşhurlar da olmuşdur. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, XXI əsrdə də Adil Azərbaycanda geniş yayılmış kişi adlarındandır. Azərbaycanda adın Ədil variantı da məlumdur. Adın daşıyıcılarından Xalq Artisti, Əməkdar İncəsənət Xadimi, Dövlət mükafatı laureatı Adil İsgəndərov (1910-1978) XX əsrdə teatr və kino sahəsində böyük xidmətləri olmuş rejissorlardandır. Bir rejissor kimi A.İsgəndərovun quruluş verdiyi dram əsərləri ictimaiyyət tərəfindən daim rəğbətlə qarşılanmışdır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiADİLGƏRAY ərəb.
Adil və bəzi mənbələrdə türk, bəzi mənbələrdə monqol mənşəli olduğu qeyd edilən Gəray adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş Adilgəray (bax: ad – ADİL; GƏRAY) kişi adı ədalətlə davranan mənasını ifadə edir.
Gərayilərin Krımda hakimiyyəti ələ almasında dövrünün görkəmli sərkərdəsi Adilgərayın xüsusi xidmətləri tarixdən məlumdur. Gərayi xanları Adilgərayın döyüşlərdə göstərdiyi şücaət hesabına sonradan da xeyli qələbə əldə etmişlər. Xalqımız Azərbaycanda da yaşadığı güman edilən, banisi Hacı Gəray olduğu Gəray türk tayfasının sərkərdəsi Adilgərayın adını sevə-sevə övladlarına vermişlər. Türk xalqlarının əksəriyyətinin dilində bu gün də yaşayan antroponimlərdəndir. XX əsrin ortalarından musiqi sahəsində xidmətləri olan, Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbində özünə məxsus yeri olan görkəmli musiqiçilərdən tarzən, müəllim, dirijor, Əməkdar Artist Adil Gəray (1919-1973) da adın daşıyıcılarındandır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiADİLXAN ərəb.
Adil adı və azərb. mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.
Adilxan (bax: ad – ADİL; XAN) kişi adı adil olan xan, ədalətli xan, ədalətlə idarə edən xan anlamına gəlir. Adın təhrif olunmuş forması Ədilxan da sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Bu ada əsasən Azərbaycanın cənub bölgələrində təsadüf edilir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiADİLŞAH ərəb.
Adil adı və fars. mürəkkəb adların tərkibində çıxış edən arxaikləşmiş şah titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.
Adilşah (bax: ad – ADİL; ŞAH) kişi adı adil şah, ədalətli şah anlamına gəlir. Adın təhrif olunmuş forması Ədilşah da son- radan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiADNAN ərəb.
ədnan sözündəndir. Ədnan adlandırılmış ərəb qəbiləsinin adındandır.
Ədnan sözü dilimizə tərcümədə xalis ərəb, təmiz ərəb, eləcə də Cənnət bağı, iki Cənnət, həmçinin Cənnətdə ölümsüzlüyə qovuşan (adam) mənalarını ifadə edir. Bəzi mənbələrdə antroponimin mənası köçmək, köç etmək, yerləşmək, bərqərar olmaq qazmaçı, oturaq kimi izah edilir. Adnan antroponimi həm ərəblər arasında, həm də türk xalqları arasında geniş yayıldığından İslamdan əvvəl də məlum olmuş şəxs adlarından hesab edilir, ərəb dünyasında çox tez-tez rast gəlinən adlardandır. Buna səbəb adın bir çox mənbələrdə, araşdırmalarda İbrahim Peyğəmbərin nəslinin adı ilə əlaqədar olması barədə məlumatların mövcudluğudur. Adnan eyni zamanda Ərəbistanın şimalında yaşayan ərəblərin irqi göstəricisidir. Adın təhrif olunmuş forması Ədnan da sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Hazırda Azərbaycanda həm Adnan, həm də Ədnan kimi, Türkiyədə isə yalnız Adnan kimi işlənir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiAFAD
Azərbaycan dilində Afad adı çox nadir hallarda rast gəlinən kişi adlarındandır.
Afad şəxs adı nədənsə çox vaxt Afat kimi tələf- füz edilir və bu səbəbdən iki ad (Afad və Afat adları) qarışdırılır. Bəzi lüğətlərdə Afad adının yozumuna da cəhd edilir. Adın daşıyıcılarından Afad (Alıfuad) Məhəmməd oğlu Qurbanov (1929– 2009) görkəmli türkoloq-dilçi, altayşünas alim olmuşdur. O, bir sıra beynəlxalq və milli akademiyaların akademiki, AMEA-nın üzvü, Türkiyə və Türk Dil Qurumunun şərəfli üzvü, dünyanın bir çox linqvistik və onomastik elmi komitə, cəmiyyət və təşkilatlarının həqiqi və ya fəxri üzvü, Əməkdar Elm Xadimi, Dövlət mükafatı laureatı, filologiya elmləri doktoru, professor olmaqla yanaşı, müasir Azərbaycan əlibasının müəllifi, Onomastik Elmi Məktəbinin banisi, ictimai xadim kimi tanınan ziyalılarımızdan olmuşdur. Azərbay- canda onomastika məktəbinin yaradıcısı, xüsusi adların yaranması, mənşəyi, qrammatik xüsusiyyətləri və s. barədə kifayət qədər elmi əsərlərin müəllifi, eyni zamanda uzun müddət pedaqoji fəaliyyət göstərən alimlərdəndir. Afad Qurbanov özü dəfələrlə xüsusi adlarla əlaqədar kütləvi informasiya vasitələrindəki çıxışlarında adının Alı və Fuad adlarının birləşməsindən yarandığını, Afad kişi adının ayrılıqda heç bir məna vermədiyini şəxsən qeyd etmişdir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiADİLXAN ərəb.
Adil adı və azərb. mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.
Adilxan (bax: ad – ADİL; XAN) kişi adı adil olan xan, ədalətli xan, ədalətlə idarə edən xan anlamına gəlir. Adın təhrif olunmuş forması Ədilxan da sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Bu ada əsasən Azərbaycanın cənub bölgələrində təsadüf edilir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiAFAT ərəb.
afət (bax: ad – AFƏT) sözünün cəmi olub, yəni bəlalar, fəlakətlər, bədbəxtliklər, müsibətlər, zərərlər, ziyanlar mənalarını ifadə edir.
Azərbaycanda Afat şəxs adı ilə bağlı onu demək olar ki, heç vaxt populyar kişi adları sırasında olmamışdır və bu gün də bu ada çox nadir hallarda təsadüf etmək olar. Soyad olaraq da formalaşmamışdır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti