Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

CİHAD ərəb.

cihad sözü din uğrunda müharibə, din yolunda vuruşma, müqəddəs müharibə anlamlarını ifadə edir.

Ərəblərdə həm oğlanlara, həm də qızlara verilən şəxs adlarındandır. Azərbaycan dilində isə Cihad yalnız kişi adıdır. Bu gün türk xalqları arasında geniş yayılmış antroponimlərdəndir. Adın ərəb dünyasında bu qədər populyar olması cihad sözünün mənası ilə əlaqədardır. İslam tarixində Məhəmməd Peyğəmbərin tərəfdarlarından olan əz-Zübeyir ibn əl-Əvvam oğlanlarına din yolunda şəhid olmuşların adlarını vermişdi, bununla da onların adlarını daşıdıqları kəslərin yolunu davam etdirmələrini arzu etmişdi. Təbiidir ki, bu da müqəddəs müharibədə şəhidlik zirvəsinə ucalmaq inamından irəli gəlirdi. Cihad antroponimi əqidə, din uğrunda müqəddəs müharibə anlamını ifadə edir.

CİHAT

COMƏRD fars.

comard sözü müasir Azərbaycan dilində əliaçıq, səxavətli, ürəyiaçıq, mərd, alicənab mənasında işlənir. Cavanmərd, yəni gənc, mərd adam sözünün dəyişikliyə uğramış forması kimi də izah edilir.

Lakin digər mənbələrdə (B.Abdullayev) bu fikir qəbul edilmir, comərd sözünün com və ərd (əsli ard, ərt) sözlərinin birləşməsi olduğu bildirilir. Buna görə də Comərd antroponimi tayfanın, qəbilənin dayağı, igidi kimi izah edilir. Adın təhrif olunmuş forması Cömərd də sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir.

CÖMƏRD

COŞĞUN azərb.

coçqun (coşmaq feilindəndir) sözü bir neçə yaxın mənada işlənir: 1. Coşmuş halda olan, kükrəyən, daşan, qızışmış; 2. Bütün gücü, şiddəti ilə təzahür edən; güclü, gur, şiddətli; təlatümlü; 3. Qızğın, güclü, şiddətli, hədsiz; 4. Ehtiraslı, qızğın, atəşin; 5. Həyəcanlı, qaynar, alovlu, ürəkli, ilhamlı, sürətli. Məcazi mənada qızğın, güclü, şiddətli, hədsiz; ehtiraslı, atəşin, həyəcanlı; dəliqanlı anlamlarını ifadə edir. Coşqun kişi adı coşmuş halda olan, qaynar, dəliqanlı mənasındadır. Adın təhrif olunmuş forması Coşğun da sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir.

COŞQUN

CUMA ərəb.

CUMALI ərəb.

CUMAY qəd. türk. dil.

CUMAYIL ərəb.  

CÜMƏ ərəb.

cüm’a həftənin beşinci günü; cümə axşamından sonra gələn gün anlamını ifadə edir.

Cümə kişi adı müsəlmanların istirahət günü, məscidə getdikləri gün, ibadət etmək üçün bir yerə yığışdıqları gün, cümə gününün adı ilə əlaqədardır. Məlum olduğu kimi, mövcud bütün dinlərdə cümə günü müqəddəs sayılır. Hətta dünya xalqlarında belə bir inanc da mövcuddur ki, ən gözəl, ayağı düşərli övladlar məhz həftənin cümə günləri dünyaya gəlirlər. Şərq ölkələrinin, demək olar ki, əksəriyyətində bazar günü həftənin cümə günüdür. Cümə kişi adı da həftənin beşinci gününün, ən müqəddəs sayılan günün adındandır. Müsəlmanlarda əsasən beşinci gün dünyaya gələn oğlan övladlara qoyulan ad olmuşdur. Sonradan məişətimizdə geniş yayılmışdır. XX əsrin ortalarından dəbdən düşmüş kişi adlarındandır. Adın daşıyıcıları arasında XIX əsrin II yarısında yaşayıb-yaratmış aşıq Molla Cümə (1854-1920) aşıq poeziyasının inkişafında, onun yeni möv- zular, yeni poetik janrlarla zənginləşməsində xüsusi rolu olmuş sənətkarlardandır.

CÜMŞÜD fars.

CÜRƏT ərəb.

cürat sözündəndir. Cürət kişi adı igidlik, cəsarət, cəsurluq, ciyərlilik, qoçaqlıq, ürəklilik, hünər, qorxmazlıq anlamlarını ifadə edir.

CÜRƏTƏLİ ərəb.

ÇAPAR azərb.

çapar (çapmaq feilindəndir) sözündəndir. Çapar sözü dilimizdə bir neçə məna ifadə edir: 1. Çapan, atsürən; 2. Vaxtilə hər hansı bir əmri, göstərişi, məktubu tez aparıb yerinə çatdıran işçi, qasid, müasir dildə poçtalyon; 3. Atlı mühafizəçi; 4. Xallı, çil-çil albinos; 5. Qayıq, barkas.

Çapar apelyativinin semantikasındakı səyirdən, sıçrayan, çapan və s. kimi igidlik çalarlı mənalar onun kişi adı olaraq formalaşmasına səbəb olmuşdur ki, bu da türk mənşəli kişi adları üçün xarakterikdir. Çapar kişi adı da sözün birinci mənası ilə bağlıdır. Dilimizdə çaparaq getmə, yəni tez yerinə çatma ifadəsi də çapar sözü ilə əlaqədardır.