Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

AZAY azərb.

azalmaq feilinin kökündəndir.

Adətən lüğətlərdə Azay şəxs adının azalan, əskilən, həmçinin az, az olan, nadir tapılan mənalarını ifadə etməsi barədə izahlara rast gəlinir.

Dilçilikdə etnonim olması barədə də məlumatlara rast gəlinir. Mənbələrdə Aza, Azak, Azay şəxs adlarının apelyativini təşkil edən, bu gün arxaikləşmiş az sözünün igid, qəhrəman mənasını ifadə etməsi barədə məlumatlar mövcuddur. Ən qədim mənbələrdə də az sözünün yalnız şəxs adı kimi işlənməsi ilə bağlı mülahizələrə rast gəlinir. Əgər bu baxımdan yanaşsaq, onda igid mənasını ifadə edən az vahidi əsasında yaranmış şəxs adından etnonimə keçid olduğunu söyləmək mümkündür. Bu gün məişətimizdə Azay nadir kişi adlarındandır.

AZƏR fars.

azar sözünün dilimizdə iki mənası var: 1. Od, atəş, oda xidmət göstərən mələk, atəşgah. 2. Yeganə igid, nadir adam. Azər şəxs adı sözün birinci mənası ilə əlaqədar olub, od, alov, atəş mənasındadır.

Qədim atəşpərəstliyə görə, Azər Günəşin və odun vəkili bir mələkdir. Adın mənşəyi haqqında bu gün də müxtəlif fikirlər mövcuddur. Dilçilikdə mübahisə doğuran adlardan olan Azər antroponiminin araşdırmalarda Az etnik tayfasının adından olub, böyük, qüdrətli kişi anlamını verdiyi barədə məlumatlara da rast gəlinir. Bir çox mənbələrdə hətta Azərbaycan xalqının adı kimi izah olunur. İranda Günəş təqvimində ilin doqquzuncu, payızın üçüncü ayının (22 noyabr – 21 dekabr) adıdır. Digər mənbələrdə yeganə, igid, nadir adam kimi də izah olunur. İslam dini ilə əlaqədar tədqiqatlarda Azər şəxs adının “Quran”da Həzrət İbrahimin atasının ismi ilə əlaqədar olması barədə məlumatlar mövcuddur. Din tədqiqatçıları Azər adında birindən “Quran”da bəhs edildiyini qeyd edirlər. Həqiqətən də “Əl-Ənam” surəsində Azər (vurğu sözün birinci hecasına düşür) adına rast gəlinir, lakin ayədən də məlum olur ki, bu şəxs Həzrət İbrahimin atası deyildir. Hərçənd “Quran”da bu mövzuda “əb” (ata) sözü işlədilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, mənbə dildə  fars dilində də, Azərbaycan dilində də Azər adı tələffüz edilərkən vurğu ikinci hecaya düşür (a səsi uzun tələffüz edilir). Bu gün Azərbaycanda, İrandan fərqli olaraq (demək olar ki, fars dilində bu ada təsadüf edilmir), Azər antroponimi nəinki populyarlığını saxlamaqda davam edir, həm də törəmələrinə də təsadüf edilir. Məsələn, Azərçin, Azərə, Azərin və s. İranda Azər yalnız qadın adı olsa da, bizdə kişi adı kimi daha çox işlənir. Çox nadir hallarda da olsa, Azərbaycanda Azər adını daşıyan qadınlara rast gəlinir. Bir məsələni də qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan dilində XX əsrin iyirminci illərinə qədər Azər şəxs adı deyil, təxəllüs olmuşdur. Müəyyən dövrlərdə Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində elə də bir zirvə qazanmamış bir neçə şair Azər təxəllüsü ilə şeirlər yazmışdır. Azərbaycan 1920-ci ildə öz müstəqilliyini əldə etdilkdən sonra Azər adı sanki xalqın varlığına, müstəqilliyinə bir alqış olaraq yayılmağa başlayır. Qeyd etmək yerinə düşərdi ki, Azərbaycan Respublikasının banisi Məhəmməd Əmin Rəsulzadə də öz oğlan övladına bu adı vermişdi. H.Cavidin “Azər” poeması da bu dövrün məhsuludur.

AZƏRBƏY fars.

Azar və mürəkkəb adların hissəsi kimi çıxış edən arxaikləşmiş bay titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

AZƏRÇİN fars.

Azar və qədim türk dillərində, həm də çin dilində olan mürəkkəb adların hissəsi kimi çıxış edən çin sözünün birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

AZƏRPAŞA fars.

Azar adı və türk mənş. bəzi müsəlman ölkələrində yüksək hərbi rütbə və mülki vəzifə sahiblərinə verilən adlardan olan, eləcə də mürəkkəb adların hissəsi kimi çıxış edən arxaikləşmiş paşa titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

AZİM ərəb mənş.

azim qərar verən, niyyət edən, yola düşən, yollanan, həmçinin böyük, ulu, ali, əzəmətli anlamına gəlir. Əl-Azim Allahın məlum 99 adından biridir, zat və sifətlərində əzəmətli olan anlamındadır.

BABA azərb.

baba sözü müasir Azərbaycan dilində atanın və yaxud da ananın atası valideyni, başqa sözlə desək, nəvəsi olan kişi anlamını ifadə edir.

Türklərdə ta qədimdən baba sözü ata mənasındadır. Bir çox araşdırmalarda Xürrəmi hərəkatının başçılarından olan Babəkin də adı baba sözü ilə əlaqələndirilir. Araşdırıcıların qənaətlərinə görə, sözün əsasında duran “baba” sözü, demək olar ki, əksər qədim dillərdə “ata”, Babək sözü isə atacan, başçı mənasını ifadə edir. Türkiyə türklərində olduğu kimi, bir çox türk xalqlarının dillərində mövcud baba sözü dilimizdəki ata anlamındadır. Məlum olduğu kimi, məişətimizdə babanın adı yeni doğulan uşağa – nəvəyə rəsmi ad olaraq verilir. Babanın adının nəvəyə verilməsi bizdə artıq kök salmış adətənənələrdəndir. Lakin bu, mütləq deyil, yəni uşaqlara babasının adı yox, tamam başqa ad da verilə bilər. Baba adı verilən uşağı çox zaman babanın sağlığında babanın əsl adı ilə deyil, Baba, Bala baba və buna yaxın adlarla çağırırlar. Məktəbə gedəndə məlum olur ki, oğlanın adı Baba yox, məsələn, Həsən imiş. Amma artıq hamı uşağı Baba deyə çağırır. Bəzən də hamı baba adı verilən övladı ailədə uşaqların, gənclərin dili ilə, yəni əgər babanın adı Alıdırsa Alı baba, Hacıdırsa Hacı baba deyə çağırırlar. Beləliklə, ad sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Azərbaycan antroponimikasında Baba adı ilə yanaşı, tərkibində Baba adının iştirak etdiyi kifayət qədər mürəkkəb kişi adı mövcuddur.

BABAALI

BABALI

BABABƏY azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Baba adı və arxaikləşmiş bay titulunun birləşməsindən yaranmış şəxs adıdır.

BABACAN azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən baba və can sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

BABADADAŞ azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Baba və Dadaç adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

BABAƏLİ azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Baba və Əli adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

BABƏLİ

BABAGÜL azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən baba və gül sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.