Dictionaries
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti
GƏNCƏ
top., Ganca şəhərinin adındandır.
Gəncə Azərbaycanın ən qədim şəhərlərindən olan, Bakı şəhərindən 363 km qərbdə Kiçik Qafqaz dağlarının şimal ətəklərində, Kür çayının sağ qolu Gəncəçayın hər iki sahilində yerləşən şəhərin adıdır. XII–XIII əsrlərdə Gəncə Azərbaycanın ticarət, peşəkarlıq, mədəniyyət mərkəzi kimi məşhur idi. Şəhərin adı orta əsr ərəb mənbələrində Gənzə, fars mənbələrində Gəncə, bəzi mənbələrdə isə Qandzak şəklində işlənir. Şəhərin adı bəzi qaynaqlarda gen yer, bəzilərində isə xəzinə kimi izah olunur. Dünya ədəbiyyatında “Xəmsə” yaratmış ustad sənətkar Nizami Gəncəvinin vətənidir. Dahi Nizami Gəncəvi burada anadan olmuş, yaşayıb-yaratmışdır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiGƏNCƏLİ
Gəncə (bax: ad – GƏNCƏ) toponimindən formalaşmış Gəncəli kişi adı Gəncə şəhərindən olan mənasındadır.
Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Gəncəli bu gün artıq yalnız soyadlarda (Gəncəliyev, Gəncəli və s.) yaşayan kişi adlarındandır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiGƏNCƏVİ
Gancavi Azərbaycan antroponimikasında təxəllüsdən yaranan antroponimlər sırasındadır. Bütün dünyada sevilən “Xəmsə”nin müəllifi, görkəmli şair Nizami Gəncəvinin (bax: ad – Nİ- ZAMİ) təxəllüsündən yaranmış kişi adıdır.
Görkəmli sənətkarın tam adı isə Cəmaləddin İlyas ibn Yusif olmuşdur. Qeyd etmək lazımdır ki, Nizami Gəncəvi özü heç bir əsərində “Gəncəvi” nisbəsini işlətməmişdir. Əmir Xosrov Dəhləvi, Əlişir Nəvai, Əbdürrəhman Cami, Məhəmməd Füzuli kimi Nizami ənənələrinin davamçıları onun haqqında bəhs edərkən Gəncəvi nisbəsini işlətməmişlər. Məlum olduğu kimi, XV əsrdən etibarən Gəncəvi təxəllüsü ilə yazan şairlər meydana çıxmışdır. Bundan sonra Nizami Gəncəvi barədə danışanlar onun adına “Gənceyi” nisbəsini qoşmuşlar. Ərəb dilindən tərcümədə bu ifadə də “Gəncəli, Gəncədən olan” mənasını ifadə edir. Sonradan Gənceyi dilimizdə Gəncəvi kimi işlənməyə başlamışdır. Gəncəvi məişətimizdə nadir şəxs adlarındandır. Övladlarına bu adı qoyanlar üçün, yəqin ki, adın mənası deyil, XII əsrdə yaşamış N.Gəncəvinin şəxsiyyətinə maraq, məhəbbət önəmli olmuşdur.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiGƏRAY türk.
çox qədim adlardan olan garay sözünün etimologiyası barədə müxtəlif mülahizələr mövcuddur. Bəzi mənbələrdə, xüsusən də türk dilçiliyində monqol mənşəli olduğu, monqol dilində layiq, uyğun, haqq qazanmış anlamlarında olması ilə bağlı izahlara rast gəlinsə də, dəqiq heç bir məlumat verilmir. Bir sıra mənbələrdə div, ən güclü varlıq, məxluq anlamını ifadə edən “kər” sözündən, Gəray şəxs adının da müvafiq Kərey (kərey– div güclü) sözündən olduğu qeyd edilir.
XX əsrdə nəşr olunmuş lüğətlərdə Gəray adı adətən kotançı, kotan, yersürən sözləri ilə əlaqələndirilmiş və türk dillərində şumlanmış yer, sürülmüş yer və ya kotan mənasında olduğu qeyd edilmişdir. Bir çox mənbələrdə etnonim olması iıə bağlı məlumatlar mövcuddur. Bəzi araşdırmalarda isə yunan mənşəli olduğu barədə mülahizələrə rast gəlinir. Tədqiqatlarda Gəray adlı türk tayfasının mövcud olduğu və Azərbaycan ərazisində yaşadığı ehtimal edilir. Tarixdən məlumdur ki, Gərayi, yaxud gireyilər XV-VIII əsrlərdə Krım tatarları xanlarının sülaləsidir. Məlum olduğu kimi, A.S.Puş- kinin “Baxçasaray fontanı” əsərində Xan Girey surəti əsərin əsas iştirakçılarından hesab edilir. Bildiyimiz kimi, Baxçasaray Krımda yer adıdır. Sərkərdə Adilgərayın (bax: ad – ADİLGƏ- RAY) xüsusi şücaəti sayəsində gərayilər Krımda hakimiyyəti ələ əldıqdan sonra Gəray adı əvvəlcə tayfa, sonradan sülalə adına çevrilmişdir. Beləliklə, sərkərdə və hökmdarın şöhrəti ilə əlaqədar Gəray şəxs adı yaranmışdır. Krımda hakimiyyəti ələ alan gərayilər sonralar da hərbi yürüşlərdə iştirak etmişlər. Çox vaxt bu döyüşləri qələbə ilə başa vuran xanların var-dövləti artmaqla yanaşı, şöhrəti də hər yana yayılırdı. Bu səbəbdən də həm Azərbaycan, həm də türk şəxs adları lüğətlərində Krım xanlarının ünvanı kimi göstərilən Gəray kişi adının qüvvətli, qüdrətli, böyük, layiq olduğu mənalarını ifadə etməsi barədə məlumatlara rast gəlinir. Rus dilçiliyində geroy (герой sözü dilimizdə qəhrəman deməkdir) sözünün yaranmasını belə əsaslandırırlar: gəray (кирей) – kirey – geroy (герой). Bu gün də, əsasən, Baskakova istinadən rus dilində olan bir çox rus sözlərinin türklərdən alınma olduğunu göstərən rus dilçiləri geroy (герой) sözünün türk mənşəli gəray sözündən olmasında israrlıdırlar. Bəzi tədqiqatlarda türk xalqlarında vaxtilə döyüşlərdə qəhrəmanlıq göstərən qəhrəmanlara verilən Gəray titulu haqqında məlumatlara da rast gəlinir. Bir məsələni də qeyd etmək lazımdır ki, zamanında Çingiz xanın nəslindən olan, Krımda səltənət sürən xanədan şahzadələrindən Əhməd Gəray, Nurəddin Gəray, Adil Gəray, Qazi Gəray, Aslan Gəray xan da Gəray tituluna layiq görülmüşlər. Gəray türk tayfasının Azərbaycanda yaşamasını çox vaxt həmin tayfanın adı ilə uyğun xalq arasında aşıq şeirinin sevilən və geniş yayılmış gəraylı şeir şəkli ilə əlaqələndirirlər. Bu fikri də istisna etmək olmaz. Çünki xalq ədəbiyyatımızın janrlarından olan bayatıların Bayat tayfasının adından olduğu məlumdur. Səməd Vurğunun sevilən əsərlərindən olan Komsomol poemasında, eyni zamanda həmin poema əsasında ekranlaşdırılmış “Yeddi oğul istərəm” bədii filmində xarakterik obrazlardan olan Gəray bəy obrazı bu şəxs adına məhəbbətin artmasına səbəb oldu desək, yəqin ki, səhv etmərik. XX əsrin yetmişinci illərində çəkilmiş ekran əsərində Gəray bəyin sovet rejiminin tələblərinə uyğun qəddar, amansız göstərilməsinə baxmayaraq, azərbaycanlı bəy surəti istedadlı aktyor Həsənağa Turabovun ifasında həddən artıq sevilmişdi.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiGƏRAYXAN türk.
Garay adı və mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.
Bir zamanlar Gəray titulunun olması da nəzərə alınsa, iki titulun birləşməsindən yaranmış Gərayxan (bax: ad – GƏRAY; XAN) kişi adı qüvvətli, qüdrətli xan mənalarını ifadə edir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiGƏRƏKMƏZ azərb.
Garakmaz kişi adı lazım deyil, gərək deyil mənasındadır.
Gərəkməz şəxs adındakı gərək sözü müasir Azərbaycan ədəbi dilində ədat kimi, -məz şəkilçisi isə qeyri-qəti gələcək zamanın inkarı kimi işlənməkdədir. Lakin ədəbi dilimizdə gərək ədatının sonunda -maz şəkilçisi işlənmir və bu funksiya gərək deyil, gərək olmaz kimi analitik formalarla ifadə olunur. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Gərəkməz bu gün yalnız soyadlarda (Gərəkməzov, Gərəkməzli) yaşayan kişi adlarındandır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiGİLAN
top., Gilan bir vaxtlar Azərbaycan ərazisində da mövcud olmuş şəhər adındandır.
Ordubad şəhərinin yaxınlığında yerləşən şəhər sonradan, XIV əsrin sonunda Teymurun qoşunları tərəfindən dağıdılmışdır. I Şah Abbasın dövründə (1587-1629) tamam xarabalığa döndərilmiş Gilan şəhərinin əhalisi yaxınlıqdakı dağ kəndlərinə köçmüşdür. Bu gün də əhali arasında həmin yer Xaraba Gilan adı ilə tanınır. Ordubad şəhərində dağ çaylarından biri də Gilan şəhərinin adı ilə əlaqədardır. Zəngəzur silsiləsinin yamacı ilə axan çayın Gilançay variantı da məlumdur. Azərbaycan antroponimik vahidlər sistemində Gilan müştərək şəxs adları sırasındadır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiGÖRKƏM azərb.
görkam sözündəndir. Görkəm sözü türk dillərində olduğu kimi, dilimizdə də xarici, ümumi görünüş, göz önündə açılan təbiət mənzərəsi, həmçinin insanın daxili vəziyyətini, hissiyyatını, xasiyyətini əks etdirən sifəti, zahiri siması, zahiri görünüşü anlamlarını ifadə edir.
Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adları sırasında olan, türk dillərində isə yalnız kişi şəxs adı kimi mövcud Görkəm adı ehtişam, böyüklük mənasındadır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiGÖYCƏ azərb.
göy sözündəndir. Bildiyimiz kimi, Azərbaycan dilində göy sözü bir neçə anlamı ifadə edir: 1. Yer üzərində mavi rəngdə görünən fəza, boşluq; 2. Göy rəng. Yamyaşıl mənasında da işlənə bilir; 3. Yetişməmiş, kal, hələ göydü mənasında.
Dialektlərdə göy sözünün simic, xəsis, əlibərk, eləcə də kürəkən mənalarında işləndiyi məlumdur. Qeyd etmək lazımdır ki, müasir Azərbaycan dilində yalnız bir rəngin adını bildirən göy sözü keşmişdə mavi, boz, eləcə də yuxarıda göstərdiyimiz kimi, yaşıl rəngi də bildirmişdir. Bu gün də əslində yaşıl rəngdə olan göyərtiyə çox zaman elə göy deyirlər. Təbiət dirçəlib hər yer yaşıllaşanda “ot göyərir” deyilir. Göy sözünə -ca qüvvətləndimə ədatının qoşulması ilə düzələn göycə gömgöy, yamyaşıl məzmunu kəsb etmişdir. Başqa sözlə, Azərbaycan dilində müştərək adlardan olan Göycə şəxs adı göy sözünün ikinci mənası, yəni yamyaşıl mənası ilə əlaqədardır. Göycə, yəni gömgöy, hər yanın yamyaşıl olması mənasındadır. Adın təhrif olunmuş forması Göyçə də sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Məlum olduğu kimi, Azərbaycanda göy sözünün işləndiyi kifayət qədər toponim də məlumdur. Məsələn, Göyçay, Göytəpə, Göynük və s. Qərbi Azərbaycanın qədim ərazisində türkmənşəli Göycə/Göyçə toponimi Göycə/Göyçə mahalı məlumdur.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiGÜL fars.
gül (əslində qol) sözü dilimizdə bir neçə məna ifadə etsə də, əsasən, çiçək, yəni xoş qoxusu olan, gözəl və bəzən də tikanları olan bitki mənasındadır.
Azərbaycan antroponimikasında tərkibində gül sözünün işləndiyi kifayət qədər mürəkkəb şəxs adı mövcuddur. Məsələn, Adıgül (bax: ad – ADIGÜL), Gülağa bax: ad – GÜLAĞA), Gülbala (bax: ad – GÜLBALA), Güləhməd (bax: ad – GÜLƏHMƏD) və s. Gül sözü kişi adlarının tərkibində əziz, istəkli, sevgili, sevimli, çox incə, çox həssas, məsum kimi məcazi mənalarda işlənir. Qeyd etmək lazımdır ki, XX əsrin sonlarına qədər məişətimizdə tərkibində Gül adının işləndiyi kişi adları geniş yayılsa da, artıq müşahidəediləcək dərəcədə azalmışdır. Belə gedərsə, yaxın 30-40 ildə bu qəbildən olan kişi adları köhnəlmiş şəxs adları sırasına keçəcəkdir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti