Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

BABAYAR azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən baba və yar sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

BABƏK türk.

Babak dilimizdə qədim sözlərdən olan baba sözündəndir. Qədim türk mənşəli adlardan olub, əksər mənbələrdə baba sözünün nəvazişli forması sayılır.

Mənbələrin əksəriyyətində sözün kökündə duran baba sözü “ata”, Babək isə “atacan”, “başçı” kimi izah edilir. Babək kişi adı Azərbaycanda milliazadlıq hərəkatının simvolu, görkəmli Azərbaycan sərkərdəsi və siyasi xadimi Babək Xürrəminin adındandır. Ərdəbil şəhəri (Cənubi Azərbaycan) yaxınlığındakı Bilalabad kəndindən olan Babəkin, tarixi mənbələrə görə, əsl adı Həsən olmuşdur. Bir sıra ərəb mənbələrində qeyd olunur ki, qədim və möhtəşəm türkari mədəniyyətini məhv olmağa qoymayan Babəkin əsl adı guya müsəlman adı olan Həsən imiş. Lakin müasir tədqiqatçılar (Əlirza Xələfli, Fikrət Nəsrəddinzadə, Məzahir Alıyev və b.) öz məqalələrində qeyd edirlər ki, bu ad bilərəkdən ərəb tarixçiləri tərəfindən təhrif olunmuşdur. Xürrəmilər hərəkatına qoşulan Babək Cavidanın ölümündən sonra Azərbaycan xalqının ərəb işğalçılarına qarşı azadlıq mübarizəsinə başçılıq etmişdir. Tanınmış ərəb sərkərdələri Babəkə qarşı müharibələrdə ağır məğlubiyyətlərə düçar olmuşlar. Ərəb ordusunun 6 məşhur sərkərdəsi Babək tərəfindən məhv edilmişdir. Xürrəmilərin şiddətli müqavimətinə baxmayaraq, ərəb qoşunları 837ci ildə Bəzz qalasını alır. Babək kiçik bir dəstə ilə mühasirədən çıxaraq Bizansa gedib İmperator Feofil ilə əlaqə yaradır və ərəblərə qarşı yeni ordu toplamaq istəyini ona çatdırır. Lakin xəyanət nəticəsində ərəblərin əlinə keçən Babək 838ci il yanvarın 4də qardaşı Abdulla ilə birlikdə Samirə şəhərinə aparılır, Xəlifə Mötəsim Babəki xüsusi işgəncə ilə edam etdirir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu gün Cənubi Azərbaycanda hər il milyonlarla soydaşımız bütün təzyiqlərə və təqiblərə baxmayaraq, Babəkin əziz xatirəsinə ehtiram əlaməti olaraq Bəzz qalasını ziyarət edirlər. Babəkə olan ehtiramdan adı da məişətimizdə uzunömürlü olub, bu günə qədər yaşadılmışdır.

BABULLA ərəb.

babülla sözündəndir, Tanrının qapısı mənasındadır.

Bu gün Babulla kişi adına əsasən yaşlı nəslin nümayəndələri arasında rast gəlinir.

BABUR

BADAM fars.

badam (əslində badam) sözündəndir.

Badam isti ölkələrdə bitən bəzən sərt, bəzən də əllə sındırılacaq dərəcədə nazik qabıqlı, ləpəsi yeyilən meyvənin adıdır.

Azərbaycan antroponimikasında bitki adlarından yaranmış şəxs adları sırasında olan Badam türk dünyasında Badəm şəklində populyar adlardandır. Bu gün məişətimizdə Badam qadın adı kimi mövcuddur. Lakin Azərbaycanda Badamov soyadının olması yaxın keçmişə qədər adın müştərək şəxs adlarından olmasına dəlalət edir. Başqa sözlə, Badam köhnəlmiş şəxs adları sırasında olub, bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.

BAĞDAD ərəb

dilində bağdad əslində Dəclə və Fərat çaylarının arası mənasındadır.

Bağdad İraqın paytaxtının adındandır. Tarixdən məlum olduğu kimi, Bağdad orta əsrlərdə Xilafətin və Abbasilər sülaləsi xəlifələrinin mərkəzi və əsrlərlə böyük mədəniyyət mərkəzi olmuşdur. Sədi və bir çox başqa məşhur adamlar orada təhsil almışlar. Adın Bağdad (İraqın paytaxtı) toponimi əsasında yaranmasına şübhə yoxdur. Əvvəla, hər iki vahid eyni səs sisteminə malikdir. Digər tərəfdən, toponim əsasında yaranmış antroponimlər türk antroponimik vahidlər sistemində xüsusi yer tutur. Məlum olduğu kimi, Azərbaycan antroponimikasında qədim adlardan olan Bağdad bir zamanlar məişətimizdə müştərək şəxs adları sırasında olmuşdur. Bağdad kişi adı artıq köhnəlmiş şəxs adları sırasında olub, yalnız soyadlarda yaşayır. Lakin Bağdad qadın adı məişətimizdə az da olsa işlənməkdədir. Bağdad qadın adının kişi adına nisbətən uzunömürlü olmasının səbəbi, fikrimizcə, erkən dövrlərdən sözün dilimizdə həm də gözəllik ifadə etməsi ilə əlaqədar olmuşdur. Dilimizdə həddən artıq gözəl mənasında Bağdad gözəli ifadəsi vardır, eləcə də Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında Bağdad toponiminin gözəllər diyarı, gözəllər məkanı mənasında işlənmişdir.

BAĞDADBƏY ərəb.

Bağdad və azərb. mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş bay titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

BAĞI ərəb.

bağı sözü əfsun, sehr, cadu anlamını ifadə edir.

BAĞIŞ azərb.

bağıç sözündən (bağıçlamaq feilindəndir) olub, bağışlama, bir şeyi qarşılıqsız olaraq başqasına vermək, hədiyyə etmək, alacağından könüllü olaraq vaz keçmək, özünə çatanı istəməmək, əfv etmək, bəxş etmə, qurban etmə, peşkəş vermə anlamlarındadır.

Lüğətlərdə Bağış antroponimi bağı... ilə başlanan adların oxşama və əzizləmə forması kimi də izah edilir, sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşdiyi qeyd edilir. Bir sıra mürəkkəb adların tərkibində işlənir.

BAĞIR ərəb.

bağır sözünün dilimizdə bir neçə mənası var: 1. İsim nitq hissəsi kimi qaraciyər anlamındadır. 2. Hərtərəfli məlumatlı, bilikli; 3. Yarımdairəvi yayın orta hissəsinə verilən addır; 4. Sökən, kəsən, parçalayan anlamını ifadə edir.

Bağır şəxs adının mənası bəzi lüğətlərdə məlumatlı, bilikli, bəzi mənbələrdə isə sökən, parçalayan kimi izah edilir. Məcazi mənada ürək, qəlb mənasındadır. Bağır kişi adı da sözün məcazi mənası ilə əlaqədardır. Məhəmməd şəxs adından (təhrif edilmiş Məmməd) başqa heç bir adla, yaxud sözlə birləşərək mürəkkəb ad yarada bilmir.

BAHADIR fars.

bahadır (əslində bahader) sözündəndir. Bahadır kişi adı qorxubilməz, buğa kimi güclü, qüvvətli, igid, cəsur, qəhrəman, pəhləvan anlamlarını ifadə edir.

Qədim adlardan olan Bahadır slavyan dillərinə də keçmişdir. Rus dilindəki boqatır (богатырь) kəlməsi də bahadır sözündəndir. Bəzi mənbələrdə isə əski adlardan olan Batur, Batır, Boğatur, Boğatır, Buğadur adları ilə eyni kökdən olduğu iddia edilir. Adın təhrif olunmuş forması Bahadur da sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir.

BAHAR fars.

bahar (əslində bahar) sözü yaz fəsli, yaz mənasındadır. Məcazi mənada ömrün gənclik çağı, cavanlıq anlamındadır.

Tarixi mənbələrdən belə bir məlumat da əldə edilir ki, Bahar/Baharlı etnonimdir, qədim türk tayfasının adı əsasında formalaşmışdır. Bahar antroponiminin tayfa adı ilə əlaqədar olması daha inandırıcı görünür. Lakin Azərbaycanda övladına bu adı verən valideynlər əsasən sözün yaz fəsli, ömrün yazı mənasını əsas götürürlər. Bir vaxtlar məişətimizdə müştərək şəxs adlarından olsa da, bu gün yalnız qadın adları sırasındadır. Adın məşhur daşıyıcılarından biri də Bahar Şirvanidir (18351883). XIX əsrdə Azərbaycan ədəbiyyatında lirik şeirin həyatiliyə, ictimailiyə doğru inkişafı, bədii forma baxımından zənginləşməsi əsrin 6070ci illərində yazıbyaradan Şirvan şairlərinin ustadı və müəllimi Bahar Şirvaninin adı ilə bağlıdır.

BAXIŞ azərb.

baxıç (baxmaq feilindən) sözündəndir. Baxış kişi adı müsbət mənada baxım tərzi, baxma tərzi, nəzər anlamındadır.

Müasir Azərbaycan dilində baxıçına qurban, Baxıçı ağlımı apardı və s. bu kimi ümumişlək ifadələr mövcuddur. Baxış məişətimizdə qədim adlardandır. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Baxış bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.

BAXŞI

türk dillərində baxçi sözündəndir, səyyar xanəndələr, həkim, ovçu anlamındadır. Bəzi lüğətlərdə kahin, şaman, ustad, aşıq mənalarını ifadə etdiyi barədə məlumatlara rast gəlinir.

Qədim türk dillərində səyyarxanəndələrə verilən adlardan olmuşdur. Bununla yanaşı, Baxşı sözü dilimizdə bir neçə məna ifadə edir: 1.Yaradıcı aşıq, ifaçı aşıq – xanəndə; 2. Alim, müəllim; 3. Eşqə düşən, vurulan aşiq; 4. Katib; 5. Yazıçı, yazar. Baxşı şəxs adı sözün birinci mənası ilə əlaqədardır. Araşdırmalarda sözün qədim hindsanskrit və ya çin dillərindən Orta Asiya türk dillərinə keçməsi barədə qeyd edilir. Güman edilir ki, bu yolla Azərbaycan dilinə keçmişdir. XX əsrin əllinci illərində Baxşı adının yenidən populyarlıq qazanmasına Mir Сəlal Paşayevin “Bir gəncin manifesti” əsərinin də müəyyən təsiri olmuşdur. Əsərin gənc, həssas, vətənpərvər qəhrəmanı Baxşı oxucunun qəlbində dərin hislər buraxmışdı.

BAXŞIXAN türk.

Baxçı adı və mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.