Məsəllər, deyimlər

YALANÇININ EVİ YANDI, HEÇ KƏS İNANMADI

►Bir neçə dəfə yalan danışıb özünü hörmətdən salmış, inamı itirmiş adamın doğru sözlərinə də inanılmadığını bildirən məsəl.

İfadə bu barədə xalq arasında yayılmış məşhur əhvalatdan qaynaqlanır.

Bir yalançı çox tez-tez evinin damına çıxaraq «Yanğın, yanğın!» deyə hay-küy salar, kənd camaatı onun komasının yandığını zənn edərək kömək göstərmək məqsədilə vedrə, bel və s. ilə köməyə qaçarmış. Yalançı ev yiyəsi isə camaatın bu təlaşını görəndə əlini belinə qoyub bərkdən gülərmiş.

Bir gün yalançının evinə həqiqətən od düşür. O, yenə evin damına çıxıb nə qədər fəryad edirsə, onun sözlərini yalan bilib kömək göstərmək üçün heç kəs evindən bayıra çıxmır. Yalançının evi tamamilə yanıb külə dönür.

Bu məsəlin başqa bir variantı da vardır.

Çoban hər gün «Sürüyə qurd girib!» deyə kənd camaatını köməyə çağırarmış. Onun zarafatlarına öyrəşmiş kənd əhli bir dəfə həqiqətən sürüyə qurd girdikdə çobanın fəryadına etina etməyərək köməyə getmir və qurd qoyunların çoxunu tələf edir.

YARASINA DUZ BASMAQ

►Dərdini təzələmək, unutduğu və xoş olmayan bir şeyi yadına salmaq, zəif yerinə toxunmaq.

İfadə Azərbaycan folklorundan və el arasında duza olan etiqaddan qaynaqlanır.

Məşhur «Məlik Məhəmməd» nağılında yaraya duz basmaq epizodu belə təsvir olunur: «Axırda gördü yuxusu gəlir, xəncərini çıxarıb barmağının başını yardı, yerinə duz tökdü. Gecə ta səhərə kimi barmağının ağrısından yata bilmədi».

Ümumiyyətlə, xalq inancında duz canlı varlıq kimi qəbul edilir və onun həyat gücünə inam ifadə olunur; məsələn, belə hesab edilib ki, duz gözdəymənin, nəzərin, tilsimin qənimidir. İnanıblar ki, şər qarışandan sonra üzərlik yandırmazlar, yalnız ocağa duz atarlar ki, xata-bala sovuşsun. Evin bərəkətinin duzla gəlib duzla getdiyinə də ayrıca inanc olub.

Dilimizdə «yaralı yerinə toxunmaq», «yarasını təzələmək» ifadələri də işlənir.

YAŞIL İŞIQ YANDIRMAQ

►Kimə isə kömək etmək, onun irəli getməsi üçün hər cür şərait yaratmaq, qarşısındakı maneələri aradan qaldırmaq.

İfadə vaxtilə çar Rusiyasında mövcud olmuş amansız bir cəza üsulu ilə bağlı yaranmışdır.

1917-ci ilin Oktyabr çevrilişinə qədərki Rusiyada «yaşıl küçə» ifadəsi deyəndə alman sözü «şpitsruten» ilə adlandırılmış yaşıl elastik çubuqlarla silahlanmış iki sıra əsgər başa düşülürdü. Günahkarı belə «küçə»nin arası ilə keçirirdilər, arxadan onu təqib edir, hər iki tərəfdən isə həmin yaşıl elastik çubuqlarla zərbələr endirirdilər. Sıranın arasından keçməyə taqəti olmayanları isə sürüyüb-aparır və bu halda da çubuqları işə salırdılar. Zərbələrə dözə bilməyənlərin çoxu bu «küçə»nin sonunda ölürdü. Rusiyada bolşeviklərin hakimiyyəti dövründə belə açıq cəza üsulları ləğv edildi.

Müasir dövrdə «yaşıl küçə» dedikdə şose yolda, yaxud dəmir yolunda hərəkət edən nəqliyyat vasitəsinin qarşısında olan yaşıl semafor işıqlarının fasiləsiz zənciri nəzərdə tutulur.

YEDDİ ARXA DÖNƏN

►Çox qədimlərə gedib çıxan qohumluğu, nəsli, şəcərəni bildirən ifadə.

İfadə türkdilli xalqların nəslə, kökə, ailə şəcərəsinə həssaslığı ilə əlaqədar meydana çıxmışdır.

Ən qədim qəbilə quruluşunun izlərini mühafizə edən bu ifadə həm də türklərdə ata-baba kultuna, əsil-nəcabətə, böyüklərə, ağsaqqallara dərin hörməti ifadə edir. Türk xalqları içərisində yeddi arxa dönəni tanımaq çox zəruri hesab olunurdu, bunları tanımayanlar əsilsiz-nəsəbsiz və ümumiyyətlə, dəyərsiz adam sayılır, gözdən düşürdü. Qədim qırğızlar həm ata, həm də ana xətti ilə yeddi arxa nəslini tanımayanı «qul» hesab edirdilər. Əsl adam irq baxımından saf, təmiz, kamil, qabil adamdır. Hər kəs öz şəcərəsini bilməli, tayfanın, qəbilənin banisini tanımalıdır. Bu məlumatlar yalnız yaddaşlarda yaşayır, çox az hallarda yazıya köçürülürdü.

Bizim günlərdə adamlar, əsasən, babasını və nənəsini tanıyırsa, min illər boyu savadsız adamlar öz nəsli haqqında daha dərin və geniş biliyə malik olurdu. Şəxs öz ailəsinin və qəbiləsinin keçmişi haqqında yazılı mənbələrdən məlumat ala bilmədikdə bu məlumatı yalnız şifahi nitq vasitəsilə almış olurdu. Bununla əlaqədar bir neçə nəslin təmsilçilərinin əsil-nəcabəti yadda saxlamaq qabiliyyəti çox güclü olurdu.

İfadə bəzən də «Yeddi arxa dolanan» şəklində işlənir. Qohumluq iyerarxiyasında yeddi arxa dönən şəxs ən uzaq qohumdur və adətən, qohumların sırası belə göstərilir: övlad – nəvə – nəticə – kötücə – yadıca – ötücə – yeddi arxa dönən.

YEL DƏYİRMANI İLƏ DÖYÜŞMƏK

►Mәnasız mübarizə aparmaq, xәyali, mövcud olmayan düşmәnlәrlә döyüşmәk, nəticəsiz işlərə güc sərf etmək.

İfadә ispan yazıçısı Migel de Servantesin (1547–1616) məşhur «Don Kixot» romanından qaynaqlanır.

Romanda kasıb, nəcib ispan zadəganının döyüş romanlarına çox diqqət yetirməsindən bəhs edilir. Onun təxəyyülü oxuduqları ilə, yəni sehrlə, döyüşlə, döyüşə çağırışla və məhəbbət gəzintiləriylə dolmuşdu. Bütün bunların həqiqiliyinə əmin olandan sonra o, səyyar cəngavər oldu və macəra axtarışına çıxdı. Bu səyahətdə Don Kixot həmişə bir pis vəziyyətdən digərinə düşürdü. Bir dəfə o, yel dəyirmanlarını hiyləgər nəhəngə bənzədərək onlara hücum edib nizə ilə vurmağa başlayır.

Roman yayıldıqdan sonra Don Kixot adı məcazi məna daşımağa başladı: indi nəcib, lakin sadəlövh, döyüş qabiliyyəti olmayan, mənasız yerə özünü qurban verən, həyatı başa düşməyən qəhrəmanları bu cür adlandırırlar. «Yel dəyirmanları ilə döyüşmək» ifadəsi də həmçinin məşhur oldu və bu ifadə «xəyali rəqiblə döyüşmək» mənasını verir.

YEL ƏSİB QOZ TÖKÜLÜB…

►Zəhmət sərf etmədən hazıra sahib olmaq, hər bir şeydən əziyyətsiz bəhrələnmək istəyən müftəxor adamlara münasibətdə istehza ilə işlədilən ifadə.

Çox hallarda sual formasında işlədilən ifadə el arasında tənbəl və müftəxor adamların qədimdən müşahidə olunan bir vərdişi ilə bağlı yaranmışdır.

Adətən, payızda yaxşı bəhər gətirən qollu-budaqlı qoz (ceviz) ağaclarının məhsulları çırpılır və kəndlərdə ilk məhsul yığılırdı. Amma ilk yığımdan sonra nəhəng ağacların üstündə, xüsusən əlçatmaz budaqlarda müəyyən qədər qoz qalır və həmin meyvələr bir az da kövrəkləşir, külək əsən kimi yerə tökülürdü. Ona görə də kəndin ən tənbəl adamları, özünü işə-gücə verməyən müftəxorları da küləyin əsməsini səbirsizliklə gözləyirdilər. Külək başlayan kimi onlar qoz ağacının altına yüyürüb ətəklərini açırdılar.

Dilimizdə qoz meyvəsi ilə bağlı «aldım qoz, satdım qoz», «başını yarıb cibinə qoz töküm», «qız ağacı, qoz ağacı» və bu kimi ifadələr də işlənir.

YELPİYİ QOYUB BAŞINI YELLƏMƏK

►İşin çəmini bilməmək, qavrayışı zəif olmaq, incəliklərdən baş çıxarmamaq.

İfadə xalq arasında Mola Nəsrəddinlə bağlı əhvalatdan qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Əlinin aşağı olduğu günlərin birində Molla həyət-bacasına dağılmış toyuq, qaz, ördək lələklərini toplayıb rəngləyir və yelpik düzəldib satmaq qərarına gəlir. Belə də edir və bir neçə yelpik düzəldib bazara satmağa gətirir. Yay vaxtı olduğundan yelpiklər yaxşı satılır. Yelpiklərin yaxşı satılmağından həvəslənən Molla iki gündən sonra yenə bazara xeyli yelpik çıxarır. Lakin bu dəfə gözlənilməz vəziyyətlə qarşılaşır, köhnə müştəriləri onun üstünə hücum çəkirlər: «Sən bizi aldatmısan, bu nə yelpikdir satmısan, ələ alan kimi dağılıb-tökülür, ona görə də al lələklərini, pulumuzu qaytar».

Molla vəziyyətin ağır olduğunu görsə də, özünü itirmir və onlardan xəbər alır:

– Məgər mən sizə yelpiyimdən necə istifadə eləməyi deməmişdim?

Müştərilər xorla «xeyr» cavabını verəndə Molla üzrxahlıq edir:

– Onda üzrlü sayın. Yelpiyi əvvəlcə sifətin qabağında ehtiyatla açmalı, sonra da başınızı onun qarşısında sağa-sola ehtiyatla hərəkət etdirməlisiniz, onda yelpiyiniz də dağılmaz. Siz də belə narazı qalmazsınız.

YEMƏK ÜÇÜN YAŞAMAQ DEYİL, YAŞAMAQ ÜÇÜN YEMƏK LAZIMDIR

►Həyat amalının daha dərin, mənəvi dəyərlər əsasında qurulduğunu vurğulayan ifadə.

Bu maraqlı kәlamı ilk dәfә antik dünyanın mәşhur filosoflarından Sokrat (e.ә. 470–399) işlәtmişdir.

Əsasən, şüurlu insanın həyat fəlsəfəsini ifadə edən bu deyim tezliklə Qərbdə və Şərq dünyasında geniş yayılaraq müxtəlif müəlliflərin yazılarında tәkrarlanırdı; məsələn, həmin fikir Sәdinin məşhur «Gülüstan»ında belə ifadə olunur:

Yemәk lazım yaşamaqçın, demәkçin,

Səncә, hәyat lazım ancaq yemәkçin?!

Fransanın Nitsa şәhәrindә olan restoranların birinin sahibi öz müəssisəsinin qarşısında belә bir lövhə asır: «Әgәr siz yemәk üçün yaşamaq istəmirsinizsə, onda məni yaşatmaq üçün yeyin».

YENİ DÜNYA

►Amerika qitәsinin XX əsrə qədər olan obrazlı adı.

İfadə ispan kralının Amerikanı kəşf etmiş X.Kolumba bağışladığı gerbin üzərindəki yazıdan qaynaqlanır.

Bu qitәyә «Amerika» adını ilk dәfә 1507-ci ildә alman coğrafiyaşünası Martin Valdzemüller vermişdi. Amerika qitəsinə bu ad mәşhur italyan dәnizçisi Ameriqo Vespuççinin şәrәfinә qoyulmuşdur. A.Vespuççi Kolumbun kәşf etdiyi bu «yeni dünya»ya dәfәlәrlә sәfәr etmiş, onun әtraflı coğrafi tәsvirini vermişdi.

İspan kralı V Ferdinand 1493-cü ildә məşhur səyyah X.Kolumba üzәrində belә bir yazı olan gerb tәqdim etmişdi: «Kastiliya vә Leon üçün Yeni dünyanı Kolumb kәşf etmişdir». Tәdqiqatçıların fikrincә, «Yeni dünya» ifadәsi ilk dәfә burada qitә adı kimi işlәnmiş vә tәdricәn mәşһurlaşmışdır.

«Yeni dünya» ifadәsi formalaşıb mәşhurlaşandan sonra analoji olaraq «Köhnә dünya» ifadәsi işlәnmәyә başlamışdır. Artıq XVIII әsr Amerika әdәbiyyatında Yeni dünya (Amerika) Köhnә dünyaya (Avropaya) qarşı qoyulurdu.

Dilimizdә Amerika qitəsinə ünvanlanan «Yeni dünya» ifadəsi həm bədii ədəbiyyatda, həm də publisistikada uzun illər geniş işlənmişdi.

YERƏ GİRMƏK

►Gözlənilmədən, izsiz-soraqsız yoxa çıxmaq.

İfadə qədim xalqların ölmüş adamın ruhunun yerə getməsi ilə bağlı mistik təsəvvürlərindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Qədim yunanların fikrincə, ölən günahkarların ruhu yerin dərinliklərində yerləşən cəhənnəmə – Tartara düşür. Bu qaranlıq sonsuzluq ilə yer arasındakı məsafə səma ilə yer arasındakı məsafə qədər böyükdür. Tartar deyilən məkan isə mis divarlarla və gedər-gəlməz Piriflegeton çayı ilə əhatə edilmişdir. Təsəvvürlərə görə, günahkarların ruhları orada dəhşətli əzablara məruz qalır. Buna görə də «yerə girmək», yaxud «Tartara düşmək» ifadələri «yoxa çıxmaq, izsiz-soraqsız itmək» mənasını verir.

Bəzən bu ifadə ya and içərkən «əgər yalan deyirəmsə, yerə girim», ya da qəzəbli qarğış kimi «səni görüm yerə girəsən» şəklində işlədilir. Deməli, «yerə girəsən» qarğışının etimologiyasının yuxarıda göstərdiyimiz təsəvvürlərdən qaynaqlandığını ehtimal etmək olar.

YERİ(N) SALYANDIR

►«Daha dәrd-sәrdәn azad olmusan, dünya qayğısı çәkmәyәcәksən» mәnasında istehza ilə işlәdilən ifadə.

İfadə XX əsrin əvvəllərində Salyanda tikilmiş həbsxanada dustaqların vəziyyəti ilə bağlı meydana çıxmışdır.

Keçən əsrin əvvəllərində Salyanda mövcud olan hәbsxanaya cənub bölgəsi tərəfdən tutulanları salırdılar. Həbsxananın özəlliyi onda idi ki, dustaqlar burada gözdən-könüldən uzaq bir məkan kimi haqlarında məhkəmə qərarı olmadan həbsdə yatır və talelərinin necə olacağını bilmirdilər. İfadәnin kinayəli mәcazi mәnası da bu keçmiş hәyat tərzi ilә әlaqәdar meydana çıxmışdır.

İfadə daha çox danışıq dilindә vә әsasәn də ikinci şәxsә müraciətlә «yerin Salyandır» vә ya «yat, yerin Salyandır» şәkillәrindә işlәnir.

YERİN ALTINDAN ÇIXARMAQ (TAPMAQ)

►İstəyinə mütləq nail olmaq, təkidlə axtarıb-tapmaq, nəyin bahasına olursa olsun əldə etmək.

İfadə qədimlərdə pul və qiymətli sərvətləri yer altında gizlətmək ənənəsi ilə bağlı yaranmışdır.

Qədimdə indiki kimi var-dövləti, xüsusən pulu saxlamaq üçün əmanət kassaları, banklar və s. yox idi. O vaxt pul sahibləri qiymətli şeylər – qızıl, daş-qaş və s. alaraq öz sərvətlərini təhlükəsiz saxlamaq üçün onu yerin altında basdırırdılar. Buna «dəfinə», «qızıl küpü» də deyirdilər. Sonralar kəndli hədd-hesabı olmayan ağır vergiləri verə bilmədikdə mülkədar «bilmirəm, yerin altından çıxar!» deyə onun üstünə qışqırardı.

Beləliklə, dəfinə, yer altında gizlədilmiş daş-qaş sonralar geniş məna kəsb etmiş və «yerin altından çıxarmaq» deyimi hazırda bir şeyi mütləq tapmaq lazım olduğunu ifadə etməkdədir.

Dilimizdə «yerə soxmaq», «ölüb yerə girmək», «yerdən çıxmamışıq ki», «yerini göstərmək», «yerində oturtmaq» ifadələri də işlənir.

YERİNDƏ OTURTMAQ

►Yanlış davranışına görə cavabını vermәk, cəzalandırmaq, yerini göstərmək.

İfadə qədimlərdə toplantı və məclislərdə kimin harada oturacağı barədə qeyri-rəsmi şəkildə nizamlanan qaydalarla bağlı yaranmışdır.

Qәdimlәrdә nəinki dövlәt vәzifәlәrindә işlәmәk, hәtta yığıncaq vә mәclislәrdә oturmaq üçün yerlәr әsil-nəcabətə görә müәyyәnlәşdirilirdi. Buradan da zәnginliyinә vә nəslinin qәdimliyinә, nüfuzuna görә özündən aşağıda olanlara öz yerini güzәştә getmәk istәməyәnlәrlә bu yerlәri tutmaq istəyənlәr arasında kәskin ixtilaflar, mübarizəlәr olurdu. Hәr kәsi yerindә oturtmaq o qədәr dә asan mәsәlә deyildi.

Oğuz türklәri arasında yer bölgüsü ilə bağlı dəqiq qaydalar var idi və onlara ciddi əməl olunurdu. Kimin harada oturmalı olması haqqında hüquqları isə oğuzların әfsanәvi babası Oğuz xan vermişdi. Oğuzların bu әnәnәsi, qonaqlıqlarda müxtәlif qәbilə nümayəndәlәrinin oturmaq qaydaları һaqqında XV әsrdәn yazılı mәnbәlәr qalmışdır. Burada habelə xanın sağında, solunda kimlәrin oturması qaydalarından geniş bәhs olunur. «Kitabi-Dәdә Qorqud» boylarının birindә deyilir ki, Bamsı Beyrәyin atası Baybura «ipәk xalçaları saldı, keçdi oturdu. Oğlunu sağ yanına aldı».

Müasir dilimizdә «yer»lə bağlı işlənən «yerini göstәrmәk», «yerini tanıtmaq», «onun yeri deyil», «hәr kəsin öz yeri var» vә bu kimi bir çox ifadәlәr vardır ki, onlar köhnə adәtlərin izlərini yaşadır.

YEYİB HALVANI, MİNİB EŞŞƏYİ

►Abırdan, həyadan uzaqlaşıb dünyada heç nəyi vecinə almayan adam haqqında deyilən ifadə.

İfadə qədimdə mövcud olmuş bir cəza üsulu ilə bağlı yaranmışdır.

Şərqdə çox qədim və çox geniş yayılmış bir adətə görə, cinayət törətmiş şəxsi beş gün yedirib bəsləyər, bu beşgünlük müddət keçəndən sonra onu eşşəyə (özü də tərsinə) mindirib küçələri gəzdirərdilər ki, hamı onu lağa qoysun, təhqir etsin, üzünə tüpürsün. Yalnız kifayət qədər gülüş və təhqir hədəfi olandan sonra canini edam edərdilər.

Bu əziyyətləri verməzdən qabaq isə caniyə tam sərbəstlik verilir, istədiyi yeməyi və istədiyi qədər yeməyə imkan yaradılırdı. Ən çox halva yeyən (bu da Şərq üçün səciyyəvidir) cani eşşəyə mindiriləndən sonra artıq dünyanı vecinə almır, ən ağır təhqirlərə belə əhəmiyyət vermirdi ki, ifadə bununla əlaqədar formalaşmışdır.

YİYƏSİ ÖLMÜŞ

►Heyvanlara acıqlanarkən sahibinin ünvanına (daha çox dialektlәrdә) qınaq kimi işlədilən ifadə.

İfadə qədim xalqlarda «hər yerin və hər şeyin ruh şəklində olan bir yiyəsi vardır» təsəvvüründən qaynaqlanır.

Bir sıra qədim xalqların tәsәvvürünə görə, dünyada müxtəlif ruhlar – «yiyәlәr» vardır. Meşәnin öz yiyəsi, gölün öz yiyəsi, dağın başqa bir yiyәsi vә s. vardır. Dәnizin də yiyәsi var, çayın da, sәhranın da. Bu «yiyә»lәrә inam slavyan, türk və d. xalqların ən qədim epos və rәvayәtlәrindә öz әksini tapmışdır. Nağıl vә rәvayәtlәrdә qəhrәmanlar sәhranın, meşənin, dənizin vә s.-nin yiyəlәri ilә qarşılaşır, onlar isə qəhrəmanlara ya yaxşılıq edir, ya da pislik. Adәtәn, dağın yiyəsi qoca kişi, meşәnin yiyәsi yaşlı qadın, çayın yiyәsi gәnc qız (su pәrisi) vә s. şәklindә təsәvvür olunur. Dəyirmanların, hamamların yiyəsi cinlər, pәrilәrdir. Evlərin yiyəsi, adətən, ilan qılığında özünü göstәrdiyi üçün evdәn çıxan ilanı öldürmәzlәr.

Qədim təsәvvürlәrә görə, bu yiyəlәri acıqlandırmaq, saymamaq olmaz, әksinə, çalışıb onları şirin dillə rәhmə gətirmәk, әlә almaq lazımdır. Qoca kişi və ya qadın (bәzәn dә cavan qız) şәklindә olan yiyəlәr haqqında nağıllarımızda çoxlu məlumatlar vardır (məsələn: «Göyçək Fatma»). Yolların yiyəsi hesab edilən Xızır obrazı bir çox Şərq ölkələrindә də mәşhurdur.

Qәdim şumerlәr inanırdılar ki, һәr bir ağacın (ümumiyyətlə, meşənin) yiyəsi var və o, ağacı kəsən adamı öldürməmiş ondan əl çəkmәz. Bir sıra Sibir xalqlarında (yukagirlәr, tuvinlәr vә b.) belә bir adәt vardır ki, ova çıxmazdan qabaq o yerin yiyәsinә xüsusi pay ayırır, çöldә tir üstündә dәlә, dovşan, tülkü dәrisi və s. qoyub gedirlәr.