Dictionaries
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti
soy
Qədim dövr və erkən orta əsrlərdə türkdilli xalqların əsərlərində işlənmiş şeir parçaları.
Kökü oğuznamələrdən gəlir. Soylar nəsr parçalarının tərkibində işlənib. Soydan xüsusilə dastan yaradıcılığında istifadə olunub. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında soy nümunələrinə rast gəlirik. Hər bir boyun sonunda Dədə Qorqudun dilindən soy söylənilir:
Gəlimli-gedimli dünya,
Son ucu ölümlü dünya,
Əcəl aldı, yer gizlədi,
Fani dünya kimə qaldı?
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətisöz birləşməsi
İki və daha artıq müstəqil sözün mənaca və qrammatik baxımdan birləşməsi; məs.: ana ürəyi, yurdu qorumaq, düşmənlə döyüşəndə və s.
Söz kimi söz birləşməsi də cümlə üçün “tikinti materialı”dır. Bununla belə, söz birləşməsi əsas sintaktik vahidlərdən biri hesab olunur. Söz birləşməsi də sözlərlə birlikdə cümlə üzvü rolunda çıxış edə bilir. Müstəqil sözlə (əsas nitq hissəsi ilə) köməkçi sözün (köməkçi nitq hissəsinin) birləşməsi söz birləşməsi sayılmır: bizə tərəf, sənin üçün və s.
See also:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətisöz birləşməsinin asılı tərəfi
Söz birləşmələrində sintaktik cəhətdən müstəqil komponenti izah edən üzv (komponent); söz birləşməsinin birinci tərəfi: yaşıl meşələr, dərs oxuyan şagird, evə gedəndə, yolda dayanaraq, evin hündürlüyü.
Söz birləşmələrinin asılı tərəfi əsas nitq hissələri və birləşmələrlə ifadə olunur. Məsələn, böyük meydan birləşməsinin asılı tərəfi (böyük) sifətlə, yol gedən uşaq birləşməsinin asılı tərəfi (yol gedən) feili sifətlə ifadə olunub.
See also:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətisöz birləşməsinin əsas tərəfi
Söz birləşmələrində sintaktik cəhətdən müstəqil komponent; söz birləşməsinin ikinci (sonuncu) tərəfi: uca dağlar, ən uzaq ulduz, günəş kimi parlaq və s.
Əsas tərəfin nitq hissələri ilə ifadəsinə görə söz birləşmələri iki böyük qrupa bölünür: ismi birləşmələr, feili birləşmələr.
See also:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətisöz yaradıcılığı
Sözlərin və şəkilçilərin birləşdirilməsindən ibarət söz yaratma.
Söz yaradıcılığı həm morfologiya, həm də leksikologiya ilə əlaqədardır. Morfologiya fənni kimi söz yaradıcılığında sözün morfoloji strukturu (quruluşu) öyrənilir. Leksikologiyada isə söz yaradıcılığının leksik-semantik tərəfləri öyrənilir. Dilçilikdə söz yaradıcılığının üç yolu daha geniş yayılıb: morfoloji (düzəltmə sözlər), sintaktik (mürəkkəb sözlər) və leksik yol (hər hansı sözün müəyyən səbəblə başqa məna qazanması: bazar – həftənin günü və alış veriş yeri).
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətisöz-cümlə
Bir sözdən (və ya sözlərin sabit birləşməsindən) ibarət olub sintaktik cəhətdən üzvlənməyən cümlə.
Söz-cümlələr təsdiq və inkar ədatları (hə, bəli, yox, xeyr, əsla, qətiyyən, heç, heç də), bəzi modal sözlər (əlbəttə, sözsüz, baş üstə, göz üstə, şübhəsiz və s.) və nidalarla (ah, aha, oho, ey, əfsus və s.) ifadə olunur; məs.: Bunu tanıyırsan? –Yox. Kəndə gedəcəksənmi? – Əlbəttə. Gəl gedək. – Yaxşı.
See also:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətisözönü şəkilçilər
Sözün əvvəlinə artırılan şəkilçilər.
Azərbaycan dili morfoloji quruluşuna görə iltisaqi dildir. Elə buna görə də dilimizdə şəkilçilər, bir qayda olaraq, kökdən sonra sözə qoşulur: mis-gər, bağ-ça. Lakin bəzi alınma şəkilçilər sözün önünə artırılır. Bu tip şəkilçilər, adətən, alınma sözlərə qoşulur; məs.: la-qeyd, na-cins, co-mərd, a-normal, anti-faşist, ba-məzə, zi-qiymət və s. İstisna hallarda ön şəkilçilər türk mənşəli (milli) sözlərə də qoşula bilir: na-kişi, na-təmiz, na-dinc.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətisözün başlanğıc forması
Sözün qrammatik şəkilçiyə qədər olan hissəsi.
Hər bir sözün leksik mənası onun başlanğıc forması əsasında müəyyən edilir. İsimlərdə başlanğıc forma qrammatik şəkilçisiz və adlıq halda olan hissədir. Feillərdə isə əmr şəkli başlanğıc formanı təşkil edir: gəz, oxutdur. Bununla belə, lüğətlərdə feillər məsdər formasında verilir: gəzmək, oxutdurmaq. Qrammatik şəkilçisiz sadə sözlərdə başlanğıc forma ilə kök üst-üstə düşür. Məsələn, yurd sözünün kökü də, başlanğıc forması da eynidir. Yurddakı sözündə isə yurd sözün kökü, yurddakı başlanğıc forması hesab olunur.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti