Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Absurdizm ədəbi cərəyanının sinonimi kimi də işlənir. Ekzistensializmə qarşı, sürrealizmə meyilli cərəyan kimi formalaşıb. A.D.-da intellekt, rasional düşüncə arxa plana keçir. Tənhalıq, bədbinlik, iradə zəifliyi, ruhi passivlik, sərsəmlik, cəmiyyətdən uzaqlaşma motivləri bu cür əsərlərin əsas xüsusiyyətləridir. Əsərin süjetində pərakəndəlik görünür, obrazların nitqində məntiqi əlaqə pozulur. A.D.-ın ilk nümunələrini E.İonesko “Daz xanəndə qadın” (1953), S.Bekket “Qodonun intizarında” (1952) pyesləri ilə yaradıblar. Azərbaycan ədəbiyyatında Elçin, sonralar Kamal Abdulla, Orxan Fikrətoğlu yaradıcılığında da A.D.-ın bəzi elementlərini görmək olar.

See also:

• absurd
• avanqardizm

Bax: absurd dram.

XX əsrin 50-ci illərində ekzistensializm ideyalarının əleyhdarı kimi meydana çıxmış ədəbi cərəyan.

Elmi ədəbiyyatda “antiteatr”, “absurd dram”, “antidram” da adlanır. A.-ə görə, insan tarixboyu həyatda bir məna axtarmağa çalışıb, ancaq ağıllı bir cavab tapmayıb. Buna görə də A. nümayəndələri rasionallığı və məntiqi inkar edən fəlsəfi-estetik mövqedə olublar. A. qabarıq ifadəsini E.İoneskonun “Daz xanəndə qadın”, Bekketin “Qodonun intizarında” və s. pyeslərində tapıb.

Müasir “tragikomediya” termininin qarşılığıdır. A.M.-də komik və tragik ünsürlərin əvəzlənməsi, bir-birini tamamlaması prinsipindən istifadə olunur.

Toy mərasim nəğməsi; gəlin köçürülərkən oğlan evinin adamları tərəfindən musiqinin müşayiəti ilə oxunan sataşma xarakterli məzəli şeir nümunələri.

Burada oğlan evinin üstün mövqeyi, qız evinin isə uduzmuş, məğlub vəziyyəti nəzərə çarpdırılır. A.-lərdə sataşma bəzən kəskin xarakter daşısa da, səmimi zarafat ruhlu olur:

Verdim bir dana,

Aldım bir sona.

Ay qız anası,

Qal yana-yana!

See also:

• mərasim nəğmələri

Uşaq folklorunda deyişənlərin bir-birinə acıq vermək üçün söylədikləri mənzumə.

Süjetli şeir, yaxud dialoq şəklində olur. Bənd sistemində, misraların ölçüsündə və qafiyələnməsində müəyyən qanun-qayda olmur. Şuxluq və ifadə aydınlığı A.-nın əsas xüsusiyyətlərindəndir. Elmi ədəbiyyatda A.-ları forma və məzmununa görə fərqləndirərək müxtəlif terminlərlə adlandırmaq cəhdləri olmuşdur: sataşma, dolama, cırnatma və s. Bununla belə, forma müxtəlifliyi və məzmun vahidliyi (acıq vermək, sataşmaq, dolamaq) bu şeirlərin hamısına xasdır:

Bu gələn arıxdımı?

Əynindəki çarıxdımı?

Altında qotur yabı,

Böyründə nöyüt qabı.

Nə minibsən çərrəmişi,

Baldırrarın qırıxdımı?

See also:

• öcəşmə

Üslubi fiqur: haqqında danışılan hadisənin qeyri-real situasiya ilə müqayisə edilərək qarşılaşdırılması.

Bu cür müqayisə yolu ilə mübaliğə (hiperbola) yaradılır, lakin adi mübaliğədən fərqli olaraq burada sözügedən hadisənin mümkünsüzlüyü vurğulanır. Məsələn: “Göylər uçub yerə tökülər, Dunay tərsinə axar, İzmail təslim olmaz” (1790-cı ildə İzmail qalasının sərkərdəsi Mehmet paşanın rus sərkərdəsi Suvorova cavabı); “Araz tərsinə axar, mən sənə yalvarmaram” (Ə.Məmmədxanlı). “Qurani-Kərim”də bu üslubi fiqurdan geniş istifadə edilir: “Əgər yer üzündəki bütün ağaclar qələm olsaydı, dəniz də (mürəkkəb olub) ardından ona yeddi dəniz qatılsaydı, yenə də Allahın Sözləri qurtarmazdı” (“Loğman”, 27); “Onlar üçün səma qapıları açılmaz, dəvə iynənin gözündən keçməyənə qədər onlar cənnətə daxil olmazlar” (“əl-Əraf”, 40).

See also:

• antiteza
• kataxreza-frazeologizm

See also:

• varsaq
• yanşaq
• kobzar

Bax: sərbəst şeir.

Şərq ədəbiyyatında olan dibaçəni xatırladır.

See also:

• ustadnamə

Bax: ahəngdarlıq.

A.N. folklor nümunələrinin, klassik və müasir ədiblərin, habelə alimlərin əsərlərinin ilkin mənbələr əsasında nəşrini nəzərdə tutur. İlkin mənbələr dedikdə folklor ekspedisiyası zamanı əldə edilmiş audio-mətnlər, müəllifin özü və ya xəttatlar tərəfindən yazılmış mətnlər nəzərdə tutulur. Çox zaman A.N.-də müəllif mətninin orijinalı ilə bağlı mətnşünasların izah və şərhləri öz əksini tapır.

See also:

• mətnşünaslıq
• evristika
• hermenevtika

See also:

• aşıq
• ozan

1910-cu illərin əvvəllərində Rusiyada yeni estetik meyilləri əks etdirən ədəbi cərəyan.

A. poeziyası, ilk növbədə, individualizm, estetizm və formalizmlə xarakterizə olunur. Akmeistlər ədəbi manifestində simvolizm əleyhinə çıxsalar da, “sənət sənət üçündür” nəzəriyyəsini müdafiə edirdilər. A. termini ilk dəfə M.Kuzminin “Gözəlliyə dair açıqlama” essesində işlədilib. Onlar həyatın passiv, seyrçi, idraki-estetik prinsiplərini müdafiə edir, köhnə cəmiyyətə tənqidi münasibətin əleyhinə çıxırdılar. A.-in görkəmli nümayəndələri rus poeziyasında N.S.Qumilyov, S.M.Qorodetski, A.Axmatova, O.E.Mandelştam olub. Azərbaycan poeziyasında akmeist şeirin nümunələrinə R.Rza yaradıcılığında təsadüf edilir.