Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Həmçinin bax:

• zoonimik əfsanələr
• etnonimik əfsanələr
• kosmoqonik əfsanələr

Şifahi xalq ədəbiyyatının lirik janrlarından biri; nikahla bağlı mərasimlərdə oxunan nəğmələr.

Folk­lo­rumuzda “Toyun mübarək olsun”, “Yaxşı bəzək vurun bizim gəlinə”, “Xoş gəldin sən bizə”, “Qardaşımın toy qoyunu”, “Bəyin tərifi”, “Ay, yara xoş gəldin deyin” kimi nəğmələr mövcuddur. Bir çox digər nəğmələr kimi toy nəğmələrinin də konkret bədii forması (struktur, qafiyə) olur. Toy nəğmələri elçilik, nişan, oğul evləndirmək, gəlin köçürməklə bağlı oxu­nan nəğmələrdir:

Qızılgülü biçmişəm,

Biçəndə and içmişəm.

Yüz gözəlin içindən

Təkcə səni seçmişəm.

Ədəbiy­yatımızda M.Füzuli, Ş.İ.Xətai və Həbibinin yaradıcılığında rast gəlinir. Tövhiddə Allahın gücü, qüdrəti, ədaləti poetik dillə ifadə olunur. Tövhid daha çox qəsidə janrında yazılırdı. 

Bax: faciə.

Faciə və komediya ünsürlərini özündə birləşdirən dramatik əsər.

Tra­gi­komediyanın ilk nümunələrinə antik ədəbiyyatda, xü­susilə Evripidin yaradıcılığında rast gəlinir. Şekspirin son pyesləri də (“Fırtına”, “Perikl”, “Qış nağılı” və s.) bu janrda yazılıb. Tra­gi­komediyada faciəyə xas olan yüksək pafos, dramatizm özünü göstərir, lakin son həddinə çatmır; qəhrəmanın ətraf aləmlə konflikti onun ölümü ilə nəticələnmir. Komik səhnələr, ­dia­­loqlardakı yumorlu atmacalar gərginliyi, tragizm ruhunu azalt­mağa xidmət edir. Bu əsərlər, adətən, komediyaya xas olan xoşbəxt sonluqla bitir.

“Tuyuq” sözü “duymaq” sözündəndir. Hikmətamiz məz­mun daşıyan bu şeirlər daha çox əruz vəzninin rəməl bəhrin­də yazılıb. Tuyuq janrını ədəbiyyatımıza Qazi Bürhanəddin gətirib. Sonradan İ.Nəsimi və Ə.Nəvai bu janrı inkişaf et­di­riblər. Tuyuqda misralar a.a.b.a şəklində qafiyələnir:

Hər zamanın bir nigarü-şahi var,

Hər günün günəşi, gecənin mahi var.

Oduna düşənə qalmadı qərar,

Yola çıxan kişinün Allahı var. (Q.Bürhanəddin)

Tuyuq şeirində bəzən üçüncü misra da digərləri ilə həmqafiyə ola bilir.

Həmçinin bax:

• rübai

Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında daha çox qoşma, bəzən də divani şəklində olan, məzmunca hikmə­tamiz şeir növü.

Bir ənənə olaraq aşıqlar dastana ustad­namə ilə başlayırlar. Məhəbbət dastanlarının əvvəlində, adə­­tən, üç ustadnamə verilirdi. Belә şeirlәrdə tәrbiyәvi, fəl­sәfi fikirlər yürüdülür, dünyanın vəfasızlığından, “beş­günlük” olmasından danışılır. Azәrbaycan el sәnәt­kar­larından Xәstә Qasım, Aşıq Abbas Tufarqanlı, Aşıq Әlәsgәr vә başqalarının bir çox ustadnamələri vardır.

Ələsgərin sözün yеtir nisaba,

Sərf еdənlər səbt еləsin kitaba.

Hеç namərdin adı gəlməz hеsaba,

Mərd bir olar, onda iki ad olmaz.

Həmçinin bax:

• aşıq ədəbiyyatı

Uşaq ədəbiyyatı konkret janrlarla məhdudlaşmır. Uşaqlar üçün nəzərdə tu­tulmuş əsərlər dil və üslubun sadəliyi, məzmun və ideyanın son dərəcə aydın olması ilə seçilir. Bu əsərlərin qəhrəmanları, adətən, uşaqlar olur və əsərin süjetini onların macəraları, çox zaman fantastik qüvvələrlə qarşılaşması təşkil edir. Bu ba­xımdan M.Tvenin, Ç.Dikkensin, C.Rodarinin əsərləri dünya uşaq ədəbiyyatının inciləri sayılır. Bununla yanaşı, elmi fantastika və macəra ədəbiyyatının bir çox nümunələri də çox zaman uşaq ədəbiyyatına aid edilir. Azərbaycanda uşaq ədə­biyyatının yaranması XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərinə təsadüf edir. N.Nərimanov və S.M.Qənizadə “Sovqat” (1896) adlı şəkilli uşaq jurnalı və “Məktəb” (1900) adlı elmi-pedaqoji aylıq jurnal yaratmaqla uşaq ədəbiyyatının təşəkkülü və inkişafına təkan verdilər. R.B.Əfəndiyev, C.Məmmədquluzadə, A.Səhhət, S.S.Axundov, A.Şaiq, S.M.Qənizadə və b. Azər­bay­can klassik uşaq ədə­biy­yatının görkəmli nümayəndələridir. Müasir dövrdə bir çox klassik əsərlərin uşaqlar üçün adap­ta­siyası da uşaq ədə­biy­yatının bir qolunu təşkil edir.

Həmçinin bax:

• uşaq folkloru

Həmçinin bax:

• sintaktik əlaqələr
• yanaşma əlaqəsi
• idarə əlaqəsi

Tələffüz zamanı digər saitlərlə müqayisədə uzun tə­ləffüz olunan sait.

Daha çox ərəb-fars mənşəli sözlərdə müşahidə olunur. Uzun sait sözün ilk, orta və son hecalarında işlənə bilir: alim [a:lim], xəzinə [xəzi:nə], əmtəə [əmtə:]. Transkripsiya daxilində uzun sait qoşa nöqtə (:) ilə göstərilir.

Bu cür cümlələr bitmiş fikir ifadə etsə də, onları baş və ikincidərəcəli üzvlərə ayırmaq qeyri-mümkündür. Üzvlənməyən cümlələrə söz-cümlə deyilir. Söz-cümlələr təsdiq və inkar ədatları (hə, bəli, yox, xeyr, əsla, qətiyyən, heç, heç də), bəzi modal sözlər (əlbəttə, sözsüz, baş üstə, göz üstə, şübhəsiz və s.) və nidalarla (ah, aha, oho, ey, əfsus və s.) ifadə olunur. Söz-cümlələr fikrin qısa, emosional və sürətlə ifadəsinə imkan verir; məs.: Bilmirsən, bu nə mahnı idi, Zaur? – Yox (Anar). Sən bu mövzunu qəsdən seçmisən? – Xeyr (S.Əhmədov). Onda verin bəri, qol çəkim! – Baş üstə! (S.Rəhimov)

Həmçinin bax:

• üslub
• funksional üslub
• fərdi üslub

Həmçinin bax:

• funksional üslub
• fərdi üslub