Lüğət seçin
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti
atributivləşmə
İsmin söz birləşməsi və ya cümlə daxilində əlamət anlayışı ifadə etməsi; sifətləşmə.
Nümunə: daş (necə?) hasar, yun (necə?) corab, dəri (necə?) çanta və s. Atributivləşmə morfoloji hadisə deyil, daha çox sintaktik hadisədir. Belə ki, isim kontekst daxilində sifətləşərkən morfoloji baxımdan dəyişmir, yəni isim olaraq qalır, sadəcə, təyin rolunda çıxış edir.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiavtobioqrafik əsər
yun. autos – özü + bios – həyat + grapho – yazıram, çəkirəm
Müəllifin şəxsi həyatını əks etdirən bədii və ya bədii-publisistik əsər.
Avtobioqrafik əsər müəllifin həyatını əks etdirən real hadisələrlə yanaşı, onun bədii təxəyyülündən doğan epizodları da ehtiva edə bilər. Klassik şair və yazıçıların əsərlərindəki avtobioqrafik məqamların aşkar edilməsi mətnşünas və tarixçilərin məşğul olduğu xüsusi araşdırma obyektidir. Ə.Xaqaninin “Töhfətül-İraqeyn” əsəri ədəbiyyatımızda ilk avtobioqrafik əsər hesab olunur. H.Cavidin “Azər”, İ.Əfəndiyevin “Geriyə baxma, qoca!” əsərləri də avtobioqrafik əsər nümunələridir.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiavtoqraf
fr. autographe ˂ yun. autos – özü + grapho – yazıram, çəkirəm
1) Əsər müəllifinin öz xətti ilə yazdığı əlyazma nüsxəsi.
2) Müəllifin öz kitabı üzərində çəkdiyi imza, yazdığı xatirə qeydi.
Dövlət xadimləri, alimlər və yazıçıların avtoqrafları elmi institutlarda, muzeylərdə və dövlət arxivlərində toplanır, mühafizə və tədqiq edilir.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiayaqlı təcnis
Aşıq şeirində təcnis janrının şəkillərindən biri.
Ayaqlı təcnisin hər bəndinin axırında ölçüsünə görə o biri misralardan qısa (qırıq, yarımçıq) misra gəlir ki, bəndin məzmununu tamamlayan bu misraya ayaq deyilir:
Aşıq gərək bu meydanda bir qala,
Eşq odunu bir ətəklə, bir qala.
Әləsgərdi Xeybər kimi bir qala,
Bacara bilməzsən, dur yerində pəs,
Danışma əbəs! (Aşıq Ələsgər)
Özünəməxsus poetik quruluşa malik olan ayaqlı təcnis az təsadüf edilən təcnis şəklidir. Ayaqlı təcnisə müstəzad təcnis də deyilir.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiaydınlaşdırma bağlayıcıları
Mürəkkəb cümlənin tərkib hissələri, eləcə də həmcins üzvlərlə ümumiləşdirici sözlər arasında əlaqə yaratmağa xidmət edən bağlayıcılar.
Aydınlaşdırma bağlayıcıları bunlardır: yəni, yəni ki, məsələn, ki, belə ki. Yəni, yəni ki, məsələn bağlayıcıları tabesizlik, ki, belə ki tabelilik bağlayıcılarıdır; məs.: O öz yaradıcılığında aşıq şeirinin bir sıra növlərindən, məsələn, qoşma, gəraylı, təcnisdən istifadə etmişdir. Gəldim ki, səni görüm.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiaydınlaşdırma məna əlaqəsi
Tabesiz mürəkkəb cümlənin tərkib hissələri, eləcə də həmcins üzvlərlə ümumiləşdirici sözlər arasında məna əlaqələrindən biri.
Aydınlaşdırma məna əlaqəsində tərkib hissələrdən birində (əvvəlincisində) ifadə olunan fikir digər (ikinci) tərkib hissədə aydınlaşdırılır. Bu məna əlaqəsi intonasiya və aydınlaşdırma bağlayıcıları ilə əlaqələnir. İntonasiya ilə əlaqələndikdə tərkib hissələri arasında iki nöqtə və ya nöqtəli vergül işarələrindən istifadə olunur; məs.: Ailənin bütün ağırlığını çiyninə götürmüşdü; uşaqlara da o baxırdı, yır-yığışa da, biş-düşə də.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətibağlayıcı
Cümlə üzvləri və ya cümlələr arasında əlaqə yaradan köməkçi nitq hissəsi.
Bağlayıcılar lüğəvi mənaya malik olmayıb yalnız qrammatik məna daşıyır. Cümlə üzvü vəzifəsi daşımır; məs.: Ağıllı insan həmişə tələsir, amma heç bir işi tələsik görmür. Bağlayıcılar sintaktik vəzifəsinə görə iki qrupa bölünür: tabesizlik bağlayıcıları və tabelilik bağlayıcıları. Onlardan hər birinin cümlədəki funksiyaya görə öz növləri var.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti