Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

fars

fr. farce > lat. farcio – doldururam

XIV-XVI əsrlər Avropa, xüsusilə Fransa ədəbiyyatı və teatrında xalq tama­şalarının bir növü: məişət mövzusunda yüngül komediya.

feil

Ümumi qrammatik mənasına görə hərəkət bildirən, for­maca zaman, şəxs və s. qrammatik kateqoriyaları ifadə edən əsas nitq hissəsi.

Feillər quruluşca sadə, düzəltmə və mürəkkəb olur. Hərəkətin icra edilib-edilməməsinə görə təs­diq və inkarda olur. Sözlərlə əlaqəyə girdikdə, adətən, əsas tərəf kimi çıxış edir.

feili bağlama

Həm feilin, həm də zərfin xüsusiyyətlərini daşıyan təsriflənməyən feil.

Xüsusi şəkilçiləri bunlardır: -ıb⁴, -anda², -arkən², -araq², -ar²-maz², -dıqda⁴, -ınca⁴, -madan², a²-a² və s.  Feili bağlamanın feillə ortaq xüsusiy­yət­ləri bun­lardır: 1) leksik mənasına görə iş və hərəkət anlayışı bildirir: gəldi – gəlib (çatdı); 2) növ şəkilçisi qəbul edir: baxıldı – baxılarkən; döyüşdü – döyüşəndə; 3) təsdiq və inkarda olur: açanda – açmayanda və s. Feili bağlama bir sıra cəhətlərinə görə zərfə yaxındır: 1) qrammatik şəkilçi qəbul etmir; 2) y­a­naşma əlaqəsində tabe olan tərəf kimi çıxış edir; 3) zaman, miqdar, tərzi-hərəkət kimi anlayışları bildirir.

feili bağlama tərkibi

feili birləşmə

feili xəbər

feili sifət

Həm feilin, həm də sifətin xüsusiyyətini daşıyan təsriflənməyən feil.

Feili sifətlərdə feilə məxsus cəhətlər bunlardır: 1) zaman məzmunlu olur: yatmış, yatan, deyiləsi; 2) növ bildirir: yazan, yazılan, yazışan; 3) təsdiq və ya inkarda olur: danış, yazma. Feili sifətdə sifətə məxsus cəhətlər bunlardır: 1) əşyanın əlamətini bildirir: qırılmış (hansı?) budaq; 2) necə? nə cür? hansı? suallarından birinə cavab verir; 3) aid olduğu ismin əvvəlində gəlir; 4) cümlədə təyin vəzifəsində işlənir; 5) bəzən xəbərlik şəkilçiləri qəbul edə bilir və ismi xəbər olur: Bu kitab dünən oxuduğundur.

feili sifət tərkibi

feilin birgəlik növü

feilin arzu şəkli

İşin gələcəkdə icrasının arzu edildiyini bildirən feil şəkli.

Feilin arzu şəkli feilə -a² şəkilçisinin ar­tırılması ilə düzəlir; məs.: tap-a, tapıl-a, qazdır-a, sev-ə, sevil-ə və s. Feil saitlə qurtararsa, şəkilçinin əvvəlinə y samiti əlavə edilir; məs.: saxla-ya, gözlə-yə. Feilin arzu şəkli zamanlara görə dəyişə bilməsə də, məzmununda gələcək zaman anlayışı var. Arzu şəklində feildən əvvəl çox vaxt gərək, kaş söz­lərindən biri işlədilir; məs.: gərək (kaş) dayan-a,  gərək (kaş) səslə-yə və s. Arzu şəkli hərəkətin neçənci şəxsə aid olduğunu göstərmək üçün şəxs şəkilçilərini qəbul edərək şəxsə görə dəyişir.

feilin əmr şəkli

İş və hərəkətin icrasının əmr edildiyini bil­dirən, yalnız şəxs şəkilçisi qəbul edən feil şəkli.

Məsələn: gətir (–), dinlə-y-in, gül-ək, oxu-y-um və s. Hər bir feilin kökü II şəxsin təkində əmr şəklindədir: oxu, apar. Digər şəxslərdə əmr şəkli feil kökünə və ya başlanğıc formasına aşağıdakı şəxs şəkilçilərini artırmaqla düzəlir: I şəxs təkdə: -ım⁴ (-yım⁴), cəmdə: -aq, -ək (-yaq, -yək); II şəxs cəmdə: -ın⁴(-yın⁴); III şəxs təkdə: -sın⁴, cəmdə: -sın⁴ (-lar²). Feilin əmr şəkli məzmunca indiki, yaxud gələcək zamanı bildirir; məs.: yazım, yazaq, yaz, yazın, yazsın, yazsınlar.

feilin xəbər şəkli

Xüsusi şəkilçisi olmayıb zaman və şəxs şəkilçiləri ilə düzələn, işin nə zaman və kim tərəfindən gö­rüldüyünü bildirən feil şəkli.

Xəbər şəklində olan feil za­mana və şəxsə görə dəyişir: baxdım, baxdınız, baxdılar (şühudi keçmiş zaman), baxmışıq, baxıbsan, baxıblar (nəqli keçmiş zaman), baxır, baxıram, baxırsınız (indiki zaman), baxacağam, baxacaqsınız, baxacaq (qəti gələcək zaman), baxarıq, baxarsan, baxarlar (qeyri-qəti gələcək zaman).

feilin icbar növü

İşin başqa şəxsin tapşırığı, xahişi, əmri ilə digər bir şəxs tərəfindən icra olunduğunu göstərən feil növü.

Hərəkətin icrası üçün iki subyektin olması lazım gəlir. Subyektlərdən biri (I subyekt) göstəriş verir, məcbur edir, digəri (II subyekt) onu yerinə yetirir. Bu növ feillər təsirli feillərə -dır⁴, bəzən də -t şəkilçisini artırmaqla düzəlir; məs.: yaz+dır+dıq, oxu+t+dum və s. Bu şəkilçilər təsirsiz feillərə qoşulduqda icbar növ yaratmır: O gül+dür+dü. O məni kiməsə oxşa+t+dı və s. Belə feillər də məlum növdədir və icbar növ düzəltmək üçün onlara yenidən icbar növün şəkilçisini artırmaq lazımdır; məs.: Uşağı gül+dür+t. Onu yerində otur+t+dur və s. İcbar növ feilin yeganə növüdür ki, təsirli feillərdən düzəlir və təsirli olaraq qalır.

feilin qarşılıq növü

İşin qarşılıqlı olaraq (qarşı-qarşıya) icrasını bildirən feillər.

Qarşılıq növ feilləri düzəltmək üçün -ış⁴ (-ş) şəkilçisindən istifadə olunur; məs.: yaz-ış(maq), qucaqla-ş(maq), gör-üş(mək), salamla-ş(maq) və s. Qarşılıq bildirən feillər, əsasən, təsirli feillərdən düzəlir; məs.: döy-üş(mək) və s.  -laş² şəkilçisi ilə adlardan düzələn bəzi feillər də qayıdış növ mənasını bildirsə də, adlardan düzəldiyinə görə məlum növə aid edilir. Məsələn: Dostumla məktub+laş+dıq. Bir xeyli dərd-ləş-dik.

feilin qayıdış növü

Subyektin hərəkəti öz üzərində icra etdiyini bildirən feil.

Bu növdə subyekt eyni zamanda obyekt rolunda çıxış edir. Qayıdış növ feillər, əsasən, -ıl⁴, -ın⁴ (-n) şəkilçiləri vasitəsilə düzəlir; məs.: Gül aç+ıl+dı. Duman çək+il+ir. Uşaq yu+yun+ur, dara+n+ır. Qayıdış növ feillər təsir­li feillərdən düzəlir, təsirsiz olur; məs.: çəkmək (nəyi?), çək+il+mək (haraya?) və s. Geymək və soymaq feillərindən düzəlmiş geyinmək və soyunmaq feilləri istisnadır. Bu feillər təsirli feillərdən düzəlir və yenə təsirli olaraq qalır. -lan² şəkilçisi ilə adlardan düzələn bəzi feillər də qayıdış növ mənasını bildirsə də, məlum növə aid edilir; məs.: Quş qanad+lan+dı. Atam giley+lən+di. Bəzi feillər kontekstdən asılı olaraq həm qayıdış, həm də məchul növdə ola bilər; məs.: Qapı açıldı (məchul növ). Hava açıldı (qayıdış növ).