Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

2. Bax: parodiya.

Bax: epiqonluq.

Həmçinin bax:

• mif

Sonralar T.X. nəsx xətti ilə sintez olunaraq nəstəliq xətti halını alıb.

Həmçinin bax:

• süls xətti
• kufi xətti

Bax: müləmmə.

Üslubi fiqur: əsərdə hər hansı tarixi hadisəyə, şəxsiyyətə və ya bədii əsərə eyham vurulması.

T. tarixi fakt haqqında geniş məlumat deyil, fikri daha təsirli ifadə etmək üçün qısa xatırlatma, işarədir. Müəllif bunu elə edir ki, sanki oxucunun həmin faktı bildiyinə əmindir, buna görə də geniş izahata ehtiyac duymur. Ədəbiyyatımızda bir çox sənətkarların yaradıcılığında bu poetik fiqura rast gəlinir. Seyid Əzim Şirvani “Səni” rədifli qəzəlinin 4-cü beytində Xızır peyğəmbərlə bağlı belə bir T. yaratmışdır:

İstəməz abi-bəqa Xizrü Məsiha xurşid,

Göstərə bir kəs əgər Xizrü Məsihaya səni.

Dünya ədəbiyyatında ilk T. müəllifinin qədim yunan yazıçısı Ezop (M.ö. VI–V əsrlər) olduğu güman edilir. Avropada bu janrın ən görkəmli nümayəndəsi XVII əsr fransız yazıçısı J.Lafontendir. Şərqdə isə M.ö. I əsrdə yaşayıb-yaratmış hind ədibi Baydebanın “Kəlilə və Dimnə” adlı təmsillər toplusu məşhurdur. Alleqoriya T.-in əsas xüsusiyyətlərindən biridir: burada canlı və cansız varlıqlar şəxsləndirilir. Bu janrın digər mühüm xüsusiyyəti onun çox zaman komik və ya satirik məzmunda olmasıdır. T. nəsihətamiz əxlaqi-didaktik məzmunda olur və adətən, əsərin sonunda ideya açıq şəkildə ifadə olunur. Klassik Şərq ədəbiyyatında nəzmlə olan T.-lər, adətən, məsnəvi şəklində qafiyələnir. Azərbaycan ədəbiyyatında T. janrının ən görkəmli nümayəndələri Q.Zakir, S.Ə.Şirvani, M.Ə.Sabir, A.Səhhət, H.Ziya və b.-dır.

Həmçinin bax:

• təşxis və intaq
• şəxsləndirmə
• didaktik ədəbiyyat

Çörək bişirməklə bağlı oxunan əmək nəğmələri.

T. təndir qalanarkən, təndirə çörək yapılarkən oxunan nəğmələrə deyilir. Bəzən xəmir yoğrularkən və kündələr salınarkən qadınlar təndirbaşı zümzümə edirlər:

Ay bacım, bacım,

Yağlıdı sacım,

Kündəsin yayım,

Ətəyin açım.

Xəmirim, hallı xəmirim,

Çörəyi ballı xəmirim.

T.-ın bir qismi sacasma adlanır. Sacasma sac üzərində lavaş (fətir) bişirilərkən oхunur.

Bax: nəzirə.

Lirik növün janrı: qitə və ya qəzəl janrında yazılmış şeirin ya hər misrasına üç, ya da hər beytinə iki misranın əlavə edilməsi ilə yaranan dördlük.

Qafiyə quruluşu, əsasən, mürəbbedə olduğu kimidir: a.a.a.a, b.b.b.a, c.c.c.a, ... və s. T.-nin sonunda həm müəllifin, həm də şeirindən istifadə olunan şairin adı çəkilir. A.Səhhət M.Füzulinin “Dəhənin dərdimə dərman dedilər cananın” misrası ilə başlayan qəzəlini T. edib:

Dərdə düşdüm əsərindən sitəmi-hicranın,

Çarədən ötrü dolaşdım neçəsin dünyanın.

“Dəhənin dərdimə dərman dedilər cananın,

Bildilər dərdimi, yoxdur dedilər dərmanın”.

                               ***

Eşq ikən rusi-əzəl xilqəti-aləm səbəbi,

Vaizin xalqı nədir nəhyi dəmadəm səbəbi.

“Olsa məhbublərin eşqi cəhənnəm səbəbi,

Hurü-qilmanı qalır kəndisinə rizvanın”...

                               ***

Dili-divaneyi-Səhhət edəməz tabi-cünün,

Onu seyd etməsə zülfün kimi qüllabi-cünün.

“Ey Füzuli, olubam ğərqeyi-girdabi-cünun,

Gör nə qəhrin çəkirəm dönə-dönə dövranın”.

Həmçinin bax:

• təxmis
• təsdis

Klassik Şərq poeziyasında şeirlә yazılmış avtobioqrafik əsər.

T-H.-da müәllifin hәyatının әsas mәrhәlәlәri, peşәsi, mәşğuliyyәti, maraq dairәsi, dostları vә s. barəsindә mәlumat verilir. T-H. özünün müәyyәn ünsürlәri ilә aşıq poeziyasındakı vücudnaməlәri xatırladır. Əski şairlәrin әsәrlәri onların hәyat vә fәaliyyәtini öyrәnmәk baxımından başlıca mәnbә olduğuna görə T-H.-ların әhәmiyyәti böyükdür. Bu mövzulu şeirlәrin konkret forması yoxdur. Daha çox məsnəvi, yaxud müxəmməs şәklindә yazılır.

Bax: bədii tərcümə.

T-Ə.-i sintaktik xiazm kimi də qəbul etmək olar. Fərq ondadır ki, burada eyni sözlər təkrarlanır:

– Tək niyə qalırsan? – dedi, – bəs mən nəyəm? Mən nəyəm bəs? (Elçin)

O dəm, o saat, o gün, o gün, o saat, o dəm

Sevinərəm ürəkdən əgər gənc ola bilsəm. (M.Müşfiq)

Həmçinin bax:

• sintaktik təkrir
• anastrofa

Satıcı bu poetik parçaları avazla söylәyә-söylәyә müştәri çağırır. T.-in əsasını improvizasiya tәşkil edir:

Әtri xoş,

Dadı meyxoş,

Görәn yerdә qoymaz,

Yeyәn yedikcә doymaz,

Sarı buğda çörәyi,

Sarı buğda çörәyi,

Gәl, gәl, ay müştәri!

Gәl, gәl, ay müştәri!..