Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Lirik və epik elementlərin müştərək xüsusiyyətləri zəminində yaranan janr tipidir. Mən­sur şeirdə təhkiyə genişliyi, əhvalatçılıq yox, lirik tərənnüm əsasdır. Burada nitqin emosionallığı, şeir dilinə xas rənga­rənglik özünü qabarıq göstərir. Azərbaycan ədəbiyyatında  bu janrın əsas nümayəndəsi Gülhüseyn Hüseynoğludur. Yazıçının “Ay nur çiləyəndə…” əsərindən: “Təbiət gümüşü rəngə bo­ya­nır, yarpaqlar pıçıldaşır, ulduz ulduzu çağırır, sevgililər görüşə çıxır, ay nur çiləyəndə… Qapılara elçilər gəlir, qızların ürəyi səksəkədə olur, qoşa zurnadan «Vağzalı» süzülür, nişanlı qızlar gəlin gedir, ay nur çiləyəndə…”

Həmçinin bax:

• mənzum hekayə

Mənzərə qəhrəmanın əhvali-ruhiyyəsi, xarakteri ilə əlaqələndirilir, hadisənin yerini, vaxtını bildirir, onun inkişafında, tamamlanmasında müəyyən rol oynayır. Mənzərədә müəllif (və ya lirik qəhrəman) tәbiәtә öz münasibәtini ifadә edir, onun qüdrәtindən, əsrarəngiz gözәl­liyindən ilhamlanaraq fəlsəfi düşüncələrini ifadə edir. Bəzi əsərlərdə mənzərə əsərin leytmotivini, əsas məzmununu təşkil edir. Misal olaraq Rəsul Rzanın “Dağ yolu”, Ənvər Rzanın “Fəryad”, “Maşuk meşəsi” şeirlərini göstərmək olar. Bədii әsәrdә mənzərə yazıçının təsvir etdiyi hadisәlәrin daha dәrin vә tәsirli olmasına kömәk edir. Bütün ədəbi növlərdə təbiət təsvirlərindən istifadə edilə bilir. Lirik əsərlərdə şair təbiətdə müşahidə etdiyi yalnız bir cəhəti əks etdirir.

Həmçinin bax:

• peyzaj

Həmçinin bax:

• məktubat

Mənzum romanların əsasında çoxşaxəli süjet, mürəkkəb kompozisiya, çoxsaylı hadisə, müxtəlif insan xarakterləri dayanır. Şərq ədəbiyyatında Nizami Gəncəvinin poemaları həm də mənzum roman adlanır. Müasir ədəbiyyatımızda S.Vurğunun “Aygün” poemasını da mənzum roman adlan­dır­maq mümkündür. Rus ədəbiyyatında A.Puşkinin “Yevgeni Onegin” əsəri mənzum romanın ən gözəl nümunələrindən he­sab olunur.

Nəzmlə yazılmış süjetli lirik və ya epik şeir.

Mən­zumədə bitkin bir hadisə və ya əhvalat öz ifadəsini tapır. Müxtəlif vəzn və janrlarda olur. Azərbaycan ədəbiyyatında Məhcur Şirvaninin “Qisseyi-Şirzad”, Şakir Şirvaninin “Əhvali-Şirvan”, M.V.Vidadinin “Müsibətnamə” əsərləri mənzumə nümunələridir.

Xalqın adәt, әnәnә vә ayinlәrini əks etdirən, müxtəlif mәrasimlәr zamanı oxunan lirik nəğmələr.

İnsanların qədim həyat və məişəti, dünyagörüşü və eti­qadları ilə bağlı olan nəğmələrdir. Mәrasim nәğmәlәrinin məzmunca müxtəlif növləri vardır. Onlardan ikisi daha geniş yayılıb: toy mərasim nəğmələri və yas mərasim nəğmələri. Elçilik, nişan, oğul evləndirmək, gəlin köçürməklə bağlı oxu­nan nəğmələr toy mərasim nəğmələri adlanır:

Qızılgülü biçmişəm,

Biçəndə and içmişəm.

Yüz gözəlin içindən

Təkcə səni seçmişəm.

Yas mərasim nəğmələri ölümlə, fəlakətlə bağlı nəğmələrdir, məzmununda qəm, kədər, iztirab əhvali-ruhiyyəsi güclü olur. Yas mərasim nəğmələri bayatı şəklində olur və el arasında onlara ağılar və ya edilər də deyilir:

Mən aşiq, qoşa dağlar,

Çatıb baş-başa dağlar.

Sizdə oğul itirdim,

Dönəsiz daşa, dağlar.

Həmçinin bax:

• əmək nəğmələri

Hərəkətin adını bildirən, həm feilin, həm də ismin xüsusiyyətlərini daşıyan təsriflənməyən feil.

Feillərin kö­künə və ya başlanğıc formasına -maq, -mək şəkilçisini ar­tırmaqla düzəlir: oxumaq, fikirləşmək və s. Məsdər isim kimi hallanır (uçmağın, uçmağı, uçmaqdan və s.), mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir (oxumağım) və cümlənin müxtəlif üzvü ola bilir. İsimlər kimi qoşmalarla işlənir (yazmaq üçün), II və III növ təyini söz birləşmələrinin həm birinci, həm də ikinci tərəfi kimi çıxış edir. Bununla yanaşı, isimlərdən fərqli olaraq məsdər cəmlənə bilmir. Feil kimi məsdərə də inkarlıq şəkilçisi qoşula bilir: istəməmək. Məsdər feilin bütün məna növlərinə məxsus şəkilçilərlə işlənə bilir: yazmaq, yazılmaq, yazışmaq, yazdırmaq və s.

Məsdərlə işlənib özündən əvvələ söz toplayan və cümlənin mürəkkəb üzvü kimi çıxış edən tərkib.

Məsdər tərkibinin asılı tərəfi isə müxtəlif nitq hissələri ilə ifadə oluna bilər: yaxşı oxumaq, beş almaq, belə danışmaq, oxuyub gəlmək, aşağı düşmək. Məsdər tərkibləri cümlədə müxtəlif sintaktik vəzifədə çıxış edə bilər:

− mübtəda: Onu görmək mənim üçün xoş oldu.

− tamamlıq: Onu görməyi çox arzulamışam.

− ismi xəbər: Mənim məqsədim onu görməkdir.

− məqsəd zərfliyi: Onu görmək üçün kəndə getdim.

Məsnəvinin sadə quruluşa malik olması geniş təhkiyəyə imkan verir. Azərbaycan ədəbiyyatında məsnəvi şəklində ilk epik əsər Ə.Xaqaninin “Töhfətül-İraqeyn” poeması sayılır. Sonrakı dövrlərdə məsnəvi geniş yayılıb, N.Gəncəvi və M.Füzuli kimi qüdrətli sənətkarların yaradıcılığında özünə yer alıb. Ədəbiyyatımızda ana dilində ilk məsnəvi şəklində olan epik şeir nümunəsi isə XIII əsrdə yazılmış “Dastani-Əhməd Hərami” poemasıdır. Nəzmlə yazılan təmsillər, demək olar ki, həmişə məsnəvi şəklində olur.

Mətlə beytin qafiyəsi məsnəvidə, qəzəl və qəsidə janrlarında a.a, qitə janrında isə a.b şəklindədir. Nümunələrdə bunu müqayisə etmək olar:

Olmasaydı qəmi-eşqin dili viranımda,

Saxlamazdım onu bu izzət ilə yanımda.

                                            (S.Ə.Şirvani, qəzəl, mətlə beyt) 

Var neçə şair ki, rəsmi-şeiri məndən ögrənib,

Onların ustadiyəm, aləm bilir, bilittifaq.

                                            (S.Ə.Şirvani, qitə, mətlə beyt)

Həmçinin bax:

• məqtə

Məzmun və forma bir-biri ilə vəhdət təşkil edən fəlsəfi kateqoriyalardır. Bu kateqoriyalar istənilən varlıq və ya hadisənin mahiyyətini təşkil edir. Hər bir sözün ifadə etdiyi anlayış onun məzmunu, hərf və səs tərkibi isə həmin sözün formasıdır. Formaya nisbətən məzmun ilkindir; müəllif əsəri yazmağa başlayarkən, ilk növbədə, hansı hadisə, fakt və fikirləri çatdıracağı barədə düşünür. Yalnız bundan sonra yazacağı əsərin formasını – janr, üslub və s.-ni müəyyən edir. Eyni məzmunlu, lakin müxtəlif formalı əsərlər ola bilər. Eləcə də eyni formalı, müxtəlif məzmunlu nümunələr də vardır.

1. Müəyyən miqdar sayları – on beş, yeddi, yüz on iki və s.

2. Qeyri-müəyyən miqdar sayları – xeyli, bir qədər, çox və s.

3. Kəsr sayları – beş tam onda üç, yeddidə bir və s.

Həmçinin bax:

• alınma söz