Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Bax: mədhiyyə.

Süjet xəttinin əsasını iki gəncin məhəbbəti təşkil edən xalq dastanları.

Bu dastanlarda əsas mövzu sevən gənclərin saf və təmiz məhəbbəti, düz ilqarı, vəfa və sədaqətidir. Çox zaman bu gənclərə yuxuda ikən buta verilir və bundan sonra qəhrəman haqq aşiqinə çevrilərək sevdiyi qızın dalınca yola düşür. Müxtəlif maneələrlə rastlaşan qəhrəman çox zaman sevgilisinə qovuşsa da, bəzən buna nail ola bilmir. Dastan qəhrəmanları daha çox sazın və sözün gücü ilə qalib gəlirlər. “Şah İsmayıl”, “Abbas və Gülgəz”, “Əsli və Kərəm”, “Aşıq Qərib”, “Aşıq Valeh” geniş yayılmış məhəbbət dastanlarıdır. “Şah İsmayıl” dastanı məhəbbət dastanı olsa da, süjetində qəhrəmanlıq motivləri vardır. Bir sıra xalq das­tanları əsasında operalar yazılıb: Ü.Hacıbəylinin “Koroğlu”, Z.Hacıbəyovun “Aşıq Qərib”, M.Maqomayevin “Şah İsmayıl” operaları və s.

Həmçinin bax:

• qəhrəmanlıq dastanları

Həmçinin bax:

• sehrli nağıllar

Həmçinin bax:

• üslub
• funksional üslub

Klassik Azәrbaycan әdәbiyyatında mәnzum heka­yənin bir növü; hekayət.

Hər mәqalat bitkin süjet xәttinә malik olan müstәqil әsәrdir. Mәzmununa görә məqalatlar, әsasən, didaktik xarakter daşıyır. Mәqalat tәklikdə yazılıb oxunduğu kimi, silsilә şәklindә dә olur. Nizaminin “Sirlər xəzinəsi” əsərində 20 məqalat vardır. Silsilə şəklində olan məqalatlar mövzu baxımından bir-birini tamamlayır. Divan ədəbiyyatında məqalatlar məsnəvi formasında yazılırdı.

Ədəbi tənqidin əsas janrlarından biri.

Adətən, dövri mətbuatda dərc olunan məqalə çox zaman yeni ədəbi nəşrlərlə bağlı olur və resenziya xarakteri daşıyır. Bununla yanaşı, ədəbi dərgilərdə nəzəri və tarixi səpkili elmi-ədəbi məqalələr də dərc olunur. İrihəcmli monoqrafiyalardan fərqli olaraq məqalə hər hansı ədəbi fakta və ya ədə­biy­yat­şü­nas­lığın dar bir probleminə həsr olunur. Bəzən tənqidçi və ədə­biy­yatşünaslar böyük tədqiqatın ayrı-ayrı bitkin hissələrini məqalələr şəklində dərc etdirirlər.

Həmçinin bax:

• felyeton

Məqsəd bu­daq cümləsində baş cümlə əvvəldə gəlir. Bu zaman əlaqə vasitəsi kimi “ki” bağlayıcısından istifadə olunur; məs.: Biz Nabrana getdik ki, istirahət edək. Başqa ölkələrdə yaşayan azərbaycanlılar gəlmişdilər ki, vətənə kömək etsinlər. Çox zaman baş cümlədə əvəzlik-qəlib rolunda ona görə, ondan ötrü sözləri də işlənir; məs.: Biz ondan ötrü bura gəldik ki, şəhid anasına dəstək olaq. Məqsəd budaq cümləsi sa­dələ­şəndə “məsdər (tərkibi) + üçün qoşması” şəklində sa­dələşir; məs.: Məhərrəm və Ülvi tələsirdilər ki, Qarabağa gedən qatara gecikməsinlər – Məhərrəm və Ülvi Qarabağa gedən qatara gecikməmək üçün tələsirdilər.

Hərəkətin məqsədini bildirən və niyə? nə üçün? nədən ötrü? nə məqsədlə? suallarından birinə cavab verən zərflik.

Məqsəd zərflikləri aşağıdakı vasitələrlə ifadə olunur: 1. Yönlük halda olan məsdər və məsdər tərkibləri ilə: Biz bura boş-boş oturmağa yox, işləməyə gəlmişik. 2. Üçün, ötrü qoşmalarının ismi birləşmələrə, məsdər və məsdər tər­kiblərinə qoşulması yolu ilə: Mən sərinləmək üçün pən­cərənin qabağında oturdum (İ.Əfəndiyev).  3. Niyə? nə üçün? nədən ötrü? nə məqsədlə? sual əvəzlikləri ilə: Bunu mənə nə üçün deyirsiniz? 4. Sonu deyə sözündən ibarət olan tərkiblərlə: Əmirxanı oyatmayır, dincəlsin deyə, Bəzən onun nəfəsinə qulaq da asır (S.Vurğun). 5. İkinci tərəfi məqsəd, uğur, yol, niyyət, bəhanə tipli sözlərdən ibarət olan ismi birləşmələrlə: Qonaqları qarşılamaq niyyəti ilə hamı həyətə çıxdı.

Klassik poeziyada beytlərlə yazılan şeirlərin son beyti; tac beyt.

Məqtə şeirin sonluğu olmaqla yanaşı, daha dolğun və dərin məna daşıyan hissəsidir. Orta әsrlәr Şərq şeirindә məqtə üçün ən sәciyyәvi cәhət әsərdә tәriflәnәn şәxsә uzun ömür vә xoşbәxtlik arzulamaq idi. Məqtəlәrin başqa bir qismində isə müәllif iltifat, maddi kömәk, mükafat tәmәnnasını yazıb bildirir. Qəzəl janrında olan əsərlərin məqtə beytində şairin adı çə­kilir; məsələn:

Gər görməmək dilərsən rəsmi-cəfa, Füzuli,

Olma vəfaya talib dünyai-bivəfadə.

Bu baxımdan məqtə əsərin müәllifinin dəqiqlәşdirilmәsindә, müəyyәn bioqrafik xarakterli mәlumat әldә edilmәsindә mətnşünaslar üçün mәnbә rolunu oynayır.

Həmçinin bax:

• qəsidə
• məsnəvi
• mətlə

Həmçinin bax:

• beyt

Bax: feilin məlum növü.

Tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələri arasındakı əlaqə: zaman əlaqəsi, ardıcıllıq əlaqəsi, səbəb-nəticə əlaqəsi, aydın­laş­dırma əlaqəsi, qarşılaşdırma əlaqəsi, bölüşdürmə əlaqəsi.

Sahib şəxs və mənsub əşya ara­sındakı münasibəti bildirən şəkilçilər: I şəxs tək və cəmdə: -ım⁴ (-m); -ımız⁴ (-mız⁴); II şəxs tək və cəmdə: -ın⁴ (-n); -ınız⁴ (-nız⁴); III şəxs tək və cəmdə: -ı⁴ (-sı⁴);  -ı⁴ (-ları²), -sı⁴ (-ları²).

I və II şəxslərə aid mənsubiyyət şəkilçilərini qəbul edən isimlər əşyanın insana mənsubluğunu bildirir. III şəxsə aid mənsubiyyət şəkilçisini qəbul etmiş isim əşyanın təkcə insana deyil, başqa əşyalara da aidliyini ifadə edə bilər. Dilimizə ərəb dilindən keçmiş mənbə, mövqe, mənafe, tale, mənşə və di­li­mizin özünəməxsus su, nə sözləri mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edərkən digər saitlə qurtaran sözlərdən fərqli olaraq y bi­tiş­dirici samitinin əlavə olunmasını tələb edir; məs.: tale-yim, tale-yin, tale-yi və s.

Nəsr şəklində yazılan.

Adətən, nəzmə xas poetik xüsusiyyətlərə malik olan, lakin nəsrlə yazılan janrlara aid edilir; məs.: mənsur şeir.