Словари
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti
akın
Qazax, qırğız və bəzi başqa türk xalqlarında el şairi və nəğməkarı.
A.-lar mahnılarını çalğı aləti dombranın müşayiəti ilə ifa edirlər. Qazax A.-ı Cambul Cabayevin (1846–1945), qırğız A.-ı Toktoqul Satılqanovun (1864–1939) adı ilə məşhurdur.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiakmeizm
fr. acmeisme ˂ yun. akme – zirvə
1910-cu illərin əvvəllərində Rusiyada yeni estetik meyilləri əks etdirən ədəbi cərəyan.
A. poeziyası, ilk növbədə, individualizm, estetizm və formalizmlə xarakterizə olunur. Akmeistlər ədəbi manifestində simvolizm əleyhinə çıxsalar da, “sənət sənət üçündür” nəzəriyyəsini müdafiə edirdilər. A. termini ilk dəfə M.Kuzminin “Gözəlliyə dair açıqlama” essesində işlədilib. Onlar həyatın passiv, seyrçi, idraki-estetik prinsiplərini müdafiə edir, köhnə cəmiyyətə tənqidi münasibətin əleyhinə çıxırdılar. A.-in görkəmli nümayəndələri rus poeziyasında N.S.Qumilyov, S.M.Qorodetski, A.Axmatova, O.E.Mandelştam olub. Azərbaycan poeziyasında akmeist şeirin nümunələrinə R.Rza yaradıcılığında təsadüf edilir.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiakrostix
yun. acrostichis; akros – ön + stichos – misra
Misralarının ilk və ya son hərfləri müəyyən söz və ya ifadə əmələ gətirən şeir.
A.-in yazılması müəllifdən yüksək məharət, təcrübə və peşəkarlıq tələb edir. Çünki formal tələblər şeirin ideya-məzmun və sənətkarlığına xələl gətirməməlidir. A.-lər daha çox məhəbbət mövzusunda olur:
Ümidim, qönçə xəyalım, güli-xəndanımsan,
Mələyimsən, ürəyimsən, sabahım, danımsan,
Mənə bəxş etdi ilahi səni, cananımsan,
Aç könül bağını, qoy ömrümü cənnətdə qalım,
Nə olar, rəhm elə, eşqində itaətdə qalım.
Qanun Ümmanın şeirindəki misraların ilk hərflərini yuxarıdan aşağıya sıralasaq, “Ümman” sözü alınacaq ki, bu da şairin təxəllüsüdür. A. mətnlər qədim yunan poeziyasında yaranıb.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiakroteza
yun. acro – yuxarı + thesis – fikir
Antitezanın növlərindən biri: hər hansı bir fikrin və ya əlamətin ona əks olan fikri inkar etməklə vurğulanan təsdiqi.
Bu zaman, adətən, əvvəlcə inkar olunan fikir, sonra isə təsdiq gəlir; məs.: “Qanun yalanın deyil, həqiqətin keşiyində durmalıdır”.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətialba
provans. alba – sübh
Orta əsrlərdə trubadur poeziyasının janrlarından biri.
A.-nın əsas mövzusunu senyorun (ağanın) arvadı ilə cəngavərin görüşü təşkil edir. Bu şeirlərdə eyni situasiya təkrar olunur: gizli görüş bağda, ya da qəsrin yuxarı mərtəbəsindəki hücrədə keçir və keşikçinin səhərin açılmasını xəbər verməsi ilə bitir. Cəngavərin sadiq dostu isə qəsrin kənarında atların keşiyini çəkir, sevgililəri yaranan təhlükələrdən (məs.: ərin qayıtmasından) xəbərdar edir. A. daha çox dialoqlar üzərində qurulurdu.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətialeksandriya şeir forması
bir termin kimi işlədilməsi XII əsrə aid edilən “Makedoniyalı İsgəndər haqqında roman”la bağlıdır
On iki hecalı fransız şeir forması.
Misraların ortasında sezura, altıncı və on ikinci hecalarda mütləq vurğu tələb edir. Misralar cüt-cüt qafiyələnib beyt əmələ gətirir. İlk nümunəsi “Böyük Karlın Beytülmüqəddəs və İstanbula səyahəti” (XI əsr) sayılır. A.Ş.F. klassisizmin faciələrinin (M.Kornel və Ş.Rasinin) hakim şeir forması olub. Rus poeziyasında bu formadan ən çox istifadə edən A.S.Puşkin olub. O, A.Ş.F.-nda iki mindən artıq şeir yazıb.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiallüziya
fr. allusion – zarafat, eyham < lat. alludere – zarafat etmək, eyham vurmaq
Üslubi fiqur: hər hansı fikri daha qabarıq ifadə etmək üçün məşhur deyimlərin və ya şəxs adlarının işlədilməsi.
Bu cür ifadələr konkret rəvayət və ya şəxs adı ilə assosiasiya olunduğundan nitqi daha obrazlı və təsirli edir; məs.: “O olmasın, bu olsun”, “Onun Axilles dabanı”, “Donkixotluq eləmək”, “Kim yatmış, kim oyaq” və s.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətialmanax
alm. almanach ˂ lat. almanachus – zaman
Müxtəlif müəlliflərin eyni mövzu və ya janrda yazılmış bədii, elmi əsərlərindən ibarət qeyri-dövri məcmuə.
İlk ədəbi A.-lar XVIII əsrin ortalarında Fransada, həmin əsrin sonlarında Rusiyada yaranıb. Azərbaycanda inqilabdan əvvəl A.-lar, əsasən, təzkirə şəklində tərtib olunub, sovet dövründə isə A. nəşri geniş yayılıb (“25 bahar”, dördcildlik “Nizami” A.-ları və s.).
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətialogizm
yun. a – inkar şəkilçisi + logismos – zəka, fəhm
Bədii əsərdə məntiqi əlaqənin bilərəkdən pozulması.
A.-dən ədəbiyyatda bədii vasitə kimi, əsasən, komik effekt yaratmaq məqsədilə istifadə olunur. Əsərdə heç bir məntiqə sığmayan mənasız ifadələr, səbəb-nəticə əlaqəsinin pozulması və ya olmaması, nitqin təsadüfi assosiasiyalar üzərində qurulması A. yaradır. A. söz birləşməsi (“ruh oxşayan eybəcərlik”), cümlə, mətn səviyyəsində ola bilər. A. özünü xüsusilə qroteskdə göstərir.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətialtmışıncılar
Keçmiş SSRİ məkanında, o cümlədən Azərbaycanda təxminən 1925-1945-ci illər arasında doğulmuş yaradıcı ziyalılar nəsli.
A.-ın görüşlərini formalaşdıran tarixi kontekst stalinizm, Böyük Vətən müharibəsi, “mülayim iqlim” dövrü olmuşdur. Uşaqlıq illəri Stalin repressiyaları dövrünə düşən A. hələ gənc yaşlarında dünyagörüşü böhranı keçirmişdilər. Bunun nəticəsində onların daxilində mövcud rejimə qarşı müxalif münasibət yaranmışdı. Lakin Bulat Okucavanın yazdığı kimi, onların əksəriyyəti inqilabçı deyildi, kommunizm rejimini dağıtmaq niyyətləri də yox idi; sadəcə, öz yazıları ilə bu rejimi insaniləşdirməyə çalışırdılar. XX partiya qurultayından (1956) sonra ictimai həyatda yaranmış və İlya Orenburqun “Ottepel” (Mülayimləşmə) povestinin adı ilə “mülayim iqlim” kimi xarakterizə edilmiş şəraitdə Azərbaycan ədəbiyyatında da həm mövzu və mövzuya münasibət, həm də bədii keyfiyyət baxımından əvvəlki dövr ədəbiyyatından fərqli əsərlər meydana gəlməyə başladı. Azərbaycan ədəbiyyatında İ.Hüseynov, Anar, Elçin, Ç.Hüseynov, Rüstəm və Maqsud İbrahimbəyovlar və b. A.-ın nümayəndələridir.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiamfiboliya
yun. amphibolia – ikimənalılıq
Üslubi fiqur: nitqdə bilərəkdən və ya qeyri-ixtiyari yol verilmiş ikimənalılıq, ifadənin aydın olmaması.
A. bir neçə yolla yaranır:
1) Kalambur – söz oyunu. Məşhur lətifədə Molla Nəsrəddinin tütək almaq üçün ona pul verən uşağa “Sən çaldın” deməsi A. yaradır. Bu ifadəni iki mənada başa düşmək olar: “sən tütəkdə çalacaqsan” və “sən qazandın”.
2) Cümlədəki fikrin intonasiyadan asılı olaraq dəyişməsi. Bir sıra hallarda bu, sifətin substantivləşməsi ilə bağlı olur: “Qoca ovçu paltarını geyindi” cümləsində müəllif vergülündən istifadə olunmasa, qocanın ovçu paltarını geyməsi, yoxsa qoca ovçunun öz paltarını geyməsi məlum olmur.
3) Mübtədanın qeyri-müəyyən təsirlik halda olan tamamlıqla qarışdırılması. “Eşq verər həyat” cümləsi “Eşq insana həyat verər” və “Eşqi insana həyat verər” mənalarında başa düşülə bilər.
4) O, bu əvəzliyinin özündən əvvəlki cümlədə hansı obyektə aid olması qeyri-müəyyən qalır; məsələn:
“Kənd dəmirçisi özünə bir köməkçi tapdı. Dəmirçi ilk gündən cavan oğlanı öyrətməyə başladı:
– Mən metal parçasını oddan çıxarıb zindana qoyduqdan sonra sənə başımla işarə verəcəyəm. Sən də həmin vaxt çəkiclə onu vur.
Şagird başa düşdüyü kimi etdi.
Növbəti gün o, kənd dəmirçisi oldu”. (Entoni de Mello)
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti