Словари
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti
AYDƏNİZ azərb.
mürəkkəb adların hissəsi kimi çıxış edən Ay və daniz sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.
Aydəniz (bax: ad – AY; DƏNİZ) kişi adı ay kimi parlaq dəniz mənasındadır. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan antroponimikasında tərkibində Dəniz adının işləndiyi bir neçə mürəkkəb şəxs adı mövcuddur. Məsələn, Aydəniz, Eldəniz, Dənizxan. Adlardan heç biri soyad kimi formalaşmamışdır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiAYDIN türk mənş.
aydın sözünün dilimizdə bir neçə anlamı vardır:
1.İşıqlı, nurlu, işıqsaçan, parlaq; 2. Ay işığı, aylı; 3. Aşkar, anlaşılan, məlum olan, bilinən, yaxşı seçilən, eşidilən, görünən; 4. Buludsuz, açıq, təmiz (hava); 5. Ziyalı, savadlı (şəxs), görünən (gizli qalmayan), bilinən deməkdir.
Aydın kişi adı sözün əsasən birinci mənası ilə əlaqədardır. Aydın deyərkən qaranlıqdan, qarışıqlıqdan uzaq olma kimi dərk edilir. Bir qarışıq qalmış məsələ ilə bağlı hər hər şey aşkara çıxanda “aydın oldu”, yəni açılmamış bir iş qalmadı ifadəsini işlədirlər. Qaranlıqdan qurtarınca “Aydınlığa çıxdım”, “Gözün aydın olsun” yəni qaranlıqdan qurtardım kimi ifadələrlə təbrik edirlər. Çox qədim türk adlarından olması məlumdur. Tarixdən məlumdur ki, Səlcuqların hakimiyyəti dövründə Türkiyənin indiki Aydın vilayətində və onun ətrafında Aydınoğulları bəyliyi də olmuşdur. Bu gün də Türkiyədə Aydın şəhəri, həmçinin Aydın, Aydınoğulları adı daşıyan banklar, böyük şirkətlər, ticarət nişanları mövcuddur. XX əsrdə adın məişətimizdə geniş yayılmasında görkəmli dramaturq C.Cabbarlının “Aydın” əsərini xüsusi qeyd etmək lazımdır. Aydın şəxs adı o dövrdən bu günə qədər məişətimizdə geniş yayılmış kişi adları sırasındadır. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan antroponimikasında tərkibində Aydın adının iştirak etdiyi Aydınbəy və Aydınxan kimi mürəkkəb kişi adları da möcvuddur. Lakin digər türk xalqlarının məişətində tərkibində adın komponent kimi işləndiyi kifayət qədər mürəkkəb kişi adları mövcuddur. Məsələn, Aydınalp, Aydınər, Aydıntan, Aydıntuğ və s.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiAYDINBƏY azərb.
mürəkkəb adların tərkibində işlənən Aydın adı və arxaikləşmiş bay titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.
Aydınbəy (bax: ad – AYDIN; BƏY) kişi adı Aydın bəy anlamındadır. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Aydınbəy bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiAYDINXAN azərb.
mürəkkəb adların tərkibində işlənən Aydın adı və arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.
Aydınxan (bax: ad – AYDIN; XAN) kişi adı Aydın xan anlamındadır. Çox zaman danışıqda Aydınxan adı qısaldılaraq Aydın kimi müraciət edilir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiAYXAN azərb.
mürəkkəb adların tərkibində işlənən Ay sözü və arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.
Ayxan (bax: ad – AY; XAN) kişi adı ər (xüsusiyyətli), yəni kişi ürəkli, mərd xan anlamına gəlir. Əski türk adlarındandır. Əfsanəvi rəvayətlərə görə, Oğuz kağanın ikinci oğlunun adı Ayxan olmuşdur. Ümumiyyətlə, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Azərbaycanda birinci tərəfi ay... olan kifayət qədər ad mövcuddur. Ayxan da belə yaranmış adlardandır. Türk xalqlarının antroponimik vahidlər sistemində tərkibində Ay sözünün iştirak etdiyi kifayət qədər şəxs adı mövcuddur. Ayxan da bu qəbildən olan antroponimlər sırasındadır. XX əsrin 90-cı illərinə qədər çox nadir hallarda təsadüf edilən Ayxan bu gün bir çox türk mənşəli şəxs adları kimi məişətimizdə geniş yayılmış kişi adlarındandır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiAYNAR azərb.
mürəkkəb adların hissəsi kimi çıxış edən Ay və nar sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.
Aynar (bax: ad – AY; NAR) kişi adı Ayın atəşi, odu anlamlarına gəlir. Məişətimizdə nadir kişi adları sırasında olan Aynar adətən ailələrdə Elnar, Gülnar və s. kimi adlara qafiyə xatirinə qoyulan addır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiAYTƏKİN azərb.
mürəkkəb adların hissəsi kimi çıxış edən Ay və takin sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.
Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adlarından olan Aytəkin
(bax: ad – AY; TƏKİN) şəxs adı ər (xüsusiyyətli), yəni kişi ürəkli, mərd xan anlamına gəlir. Adın daşıyıcılarından Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı (ölümündən sonra) Aytəkin Məmmədov (1967-1991) Daxili İşlər Nazirliyinin əməkdaşı olaraq I Qarabağ müharibəsinin ən ağır dövründə hər gün düşmən hücumuna məruz qalan kəndlərimizi amansız düşməndən müdafiə etmək üçün ezam olunduğu Xanlar (indi Göygöl) bölgəsinin Quşçu kəndində gedən şiddətli döyüşlər zamanı erməni ordusunun dəstələrini geri çəkilməyə məcbur etməyə müvəffəq olsa da, özü qəhrəmancasına həlak olmuşdur.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiAZAD fars.
azad (əslində azade) sözü həm müasir fars dilində, eləcə də müasir Azərbaycan dilində asılı olmayan, azad, müstəqil, boş (vaxt), maneəsiz, məhdudiyyətsiz, sərbəst mənalarını ifadə edir.
Bəzən bu adı Sasanilərin hakimiyyəti illərində İranda və Azərbaycanda mövcud olmuş əzadlar (əsilzadələr, zadəganlar) təbəqəsinin adı ilə əlaqələndirmək meyillərinə də rast gəlinir. Azad insan, azad cəmiyyət sözündə olduğu kimi, Azad kişi adının müstəqil, asılı olmayan mənası əsas götürülür. XX əsrdə Azərbaycanda olduğu kimi, Cənubi Qafqazın digər respublikalarında da populyar kişi adlarından olmuşdur. Adın daşıyıcılarından texnika elmləri doktoru, professor, Azərbaycan EA-nın akademiki, Əməkdar Elm Xadimi, Azərbaycan Dövlət mükafatı laureatı Azad Mirzəcanzadə (1928-2006) müasir dövrün ən görkəmli neft alimi kimi neftçıxarma sahəsində yeni istiqamətin, radiotexnologiyanın yaradıcısı və inkişaf etdirilməsinin təşəbbüsçüsüdür. Görkəmli alim dünyanın bir sıra akademiyalarının fəxri akademiki, Beynəlxalq Şərq Neft Akademiyasının prezidenti olmuş, bir sıra orden və medallarla təltif olunmuşdur.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiAZADƏLİ fars.
mürəkkəb adların tərkibində işlənən Azad və Əli adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.
Azadəli (bax: ad – AZAD; ƏLİ) kişi adı azad Əli mənasındadır. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Azadəli bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır. Azərbaycanda Azadəli kişi adından formalaşmış soyadların kifayət qədər olması yaxın keçmişə qədər adın məişətimizdə geniş yayıldığına dəlalət edir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiAZADXAN fars.
mürəkkəb adların tərkibində işlənən Azad adı və arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.
Azadxan (bax: ad – AZAD; XAN) kişi adı Azad xan mənasındadır. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Azadxan bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiAZAT azərb.
azat bir vaxtlar mövcud olmuş, indi dilimizdə köhnəlmiş sözlərdəndir.
Azərbaycanda çox qədimlərdə, ilkin feodal dövründə kiçik torpaq sahibləri azat adlanırdı. Bir çox lüğətlərdə nədənsə Azat kişi adı Azad adının təhrif olunmuş, dəyişmiş forması kimi izah edilir. Tam fərqli şəxs adlarıdır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiAZATXAN azərb.
Azat adı və mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.
Azatxan (bax: ad – AZAT; XAN) kişi adı Azat xan mənasındadır, daha dəqiq, Azərbaycanda ilkin feodal dövründə kiçik torpaq sahiblərinin adındandır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti