Jurnalistika terminləri lüğəti

İ. sosial qrupların siyasi, dini, fəl­­səfi baxışlarının əsasını təşkil edir. İ-nın mahiyyəti cəmiyyətdə müəyyən düşüncə tərzi formalaşdırmaqla ictimai inkişafı yönləndirmək, konkret ideyalar əsasında insanların siyasi fəallığını təmin etməkdən ibarətdir. Bu termini ilk dəfə XVIII əsrin sonunda fransız filosofu Antuan Destüt de Trasi «ideyalar haqqında elm» anlamında işlədib.

Həmçinin bax:

• ideoloq
• ideoloji funksiya

Həmçinin bax:

• ideologiya
• ideoloji funksiya

Media insanın təfəkküründə kon­kret stereotiplər yaratmaqla onun dav­ranışını proqramlaşdırır. Jurnalistika ictimai rəyə təsir edə, toplumu isti­qa­mətləndirə bilir. Buna görə də ideoloji sis­temlər öz KİV-ini yaratmağa və ya media orqan­la­rın­dan təb­liğat məqsədilə fəal istifadə et­mə­yə ça­lışır. Lakin vahid ideologiyaya xid­­mət etmək medianın obyektivliyi, jur­nalis­ti­ka­nın tərəfsizliyi prinsiplərinə xələl gətirir. Totalitar cə­miy­yətlərdə, avtoritar rejimlərdə KİV-in bu funksiyası xüsusilə qabarıq nə­zərə çarpır.

Həmçinin bax:

• ideya

Maddi daşıyıcılar üzərində səs yazılarının toplanması, xüsusi şəraitdə saxlanması, texniki cəhətdən qorunması və ictimai istifadə üçün yayılması ilə məş­ğul olan müəssisə, yaxud müəssisə nəz­dində şöbə.

Ayrı-ayrı şəxslərin fərdi qay­dada topladıqları fonoqram kolleksiyası da F. adlandırılır. Bir çox hallarda ictimai F.-lar böyük kitabxanaların nəzdində yerləşir, maarifçiliklə, köhnə fonoqramların bər­pası, onların rəqəmsal daşıyıcılara, kompü­ter­lərin yaddaşına köçürülməsi ilə məşğul olur. Belə «səs arxivləri»ndə həmçinin ­fo­noqramların elektron kataloqları yara­dılır.

1. Mətbəə üsulu ilə yığılmış mətnin, klişelərin yerləşdirildiyi çərçivə, habelə bu çərçivəyə salınmış mətn və klişelər.

F.-dan mətbəədə kitab, qəzet, jurnal və s. çap məhsullarının səhifələrini hazırlamaq üçün istifadə edilir.

2. Sözün ifadə, deyiliş tərzi; məs.: sözü yumşaq formada demək. 

3. Ədə­biyyat və incəsənət əsərlərinin, jurna­list materiallarının, teleradio ve­ri­lişlərinin məzmununu ifadə ­et­­mək üçün yaradılmış struktur, biçim, əsər­­lərdə fakt­ların, kadrların, digər ­ele­­­mentlərin mü­əyyən ardıcıllıqla düzü­lüşü.

Hər sənət növünün özünəməxsus ifa­­də F.-ları var: rəssamlıqda – kolorit, rəng; qrafikada – cizgi; musiqidə – me­lodiya və s. Bununla yanaşı, müxtəlif yaradıcılıq növ­ləri üçün ümumi olan F. ünsürləri də möv­cuddur: kompozisiya, süjet, fabula və s. F. həmişə əsərin məzmunundan asılı olur: məz­mundan kənarda F. mövcud deyil. La­kin nəyin F.-ya, nəyinsə məzmuna aid edil­məsi fəlsəfədə hələ də ciddi müzakirə möv­zularından biridir. Müx­təlif fəlsəfi tə­lim­lərdə (metafizika, məntiq, estetika, eti­ka) F. anlayışının izahı fərqlənir. Məhz buna görə dünyanın ən mükəmməl lüğət və ­en­siklopediyalarında (Oksford, Kembric, Mer­riam-Webster, Britannica və s.) F. termininin fərqli izah­larına (üslub, dizayn, uzlaşma, hətta janr) rast gəlinir.

Media məhsulunun, yaxud layihəsinin ideyasını verən, onun hazır­lanması təşəbbüsü və planı ilə çıxış edən yaradıcı şəxs.

Həmçinin bax:

• ixtisaslaşmış kütləvi informasiya vasitələri

2. Televiziya kanalının, radiostansiyanın texniki yayım standartı. 

3. Bir verilişə xas olan daimi elementlərin məcmusu; televiziyada, radioda məz­munun təqdimat üsulu.

Bu üsul, əsasən, verilişlərin janr xüsusiy­yət­ləri, istiqaməti ilə səciyyələndirilir; misal: «Televiziya for­ma­tının ən qısa anlamı te­le­viziya pro­qramı deməkdir. Proqram for­matları bun­­lar­dır: macəra, uşaq proq­­­ramları, yu­moristik proqramlar…» (Rifat Karlova). 

4. Kompüterdə, elektron daşı­yı­cılarda sax­lanılan informa­siya va­hidi­nin (faylın) strukturu.

Misal: «Əlavə edil­miş faylların formatı ixtiyari ola bilər – doc, pdf…» (e-taxes.gov.az). 

5. Foto­apa­rat­lar­­da kadr pəncərəsinin, rəqəmli ­fo­­­­­t­o­­­ap­aratlarda matrisanın ölçüsü.

Bu ­öl­­çü­lərdən asılı olaraq fotoaparatlar kiçik­formatlı, orta­formatlı və iriformatlı olur.

6. Hər hansı tədbirin təşkili və keçirilmə qaydası. □ Misal: «Onun sözlərinə gö­rə, gö­rü­şün məq­sədi və formatı məlum deyil» (bbc.com).

Həmçinin bax:

• A
• B
• PAL
• SECAM
• NTSC
• DVB

İnsanın şəxsi düşüncəsində qalmaq, dövlət sərhəd­lərin­dən asılı olmayaraq öz seçiminə uyğun üsullarla istənilən ideya və bilgiləri axtarmaq, almaq, yaymaq hüquqları da buraya daxildir. Avropa İnsan Hüquqları Məhkə­məsi İ.A.-nı cəmiyyətin tərəqqisinin əsas şərtlərindәn biri kimi qiymətləndirir və onu yalnız alçaldıcı olmayan, hamı tərə­findən razılıqla qarşılanan məlumatlara deyil, hәm də dövlәti, yaxud əhalinin hәr hansı tә­bəqәsini hiddәtləndirәn, narahat edәn informasiya vә ideyalara da aid edir. Bununla belə, beynəlxalq paktlar və konvensiyalar iğtişaş və cinayətin qarşısını almaq, sağ­lamlığı, mәnəviyyatı, digәr şәxs­lərin nüfuzunu vә hüquqlarını qorumaq üçün, habelə milli təhlükәsizlik, ərazi bü­tövlüyü, ictimai asayiş, bəzi digər ma­raqlar naminә İ.A.-nın həyata keçi­ril­məsini məh­dud­laş­dırmağı mümkün hesab edir. Lakin həmin məhdudiyyətlər mütləq üçqat test üsulu ilə yoxlanılmalı və onun tələblərinə cavab verməlidir: qanunla nəzərdə tu­tulmalı, qanuni məqsədlər güdməli, de­mokratik cəmiyyətdə zəruri olmalıdır.

Həmçinin bax:

• fikir azadlığı
• məlumat azadlığı
• mətbuat azadlığı

Həmçinin bax:

• ixtisaslaşmış kütləvi informasiya vasitələri

1. Mətnin çapa ve­rilmək, sayta çıxarılmaq üçün hazır ölçüyə və şəklə salınması.

2. Elektron daşıyıcının, məsələn, kompüter diskinin ünvanlı ele­mentlərə – sektorlara, cığırlara bölünməsi və onların işarələnməsi.

Diski yenidən F.-q onu «təmizləmək», yəni elektron daşı­yıcıya ya­zılmış bütün informasiyaları sil­mək de­məkdir.

İ.K.İ.V.-nin istehsalı və yayımı ilə bağlı çox vaxt qanunlarda xüsusi qaydalar nəzərdə tutulur; məsələn, uşaq nəşrləri və tele­kanallarına vergi güzəştləri tətbiq edilir, ədəbi nəşrlərə subsidiyalar ayrılır, erotik nəşrlərin yayı­mına məhdudiyyətlər qoyulur və s.

Həmçinin bax:

• idman nəşri
• idman proqramı
• uşaq proqramları
• qadın nəşrləri
• kişilər üçün nəşrlər
• elmi nəşr
• konfessional media
• gənclik proqramları