Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

DİYAR ərəb.

diyar sözündəndir. Diyar kişi adı ölkə, məmləkət anlamlarını ifadə edir.

DOMRUL qəd. türk dil.

domrul sözü türk dillərində bir neçə məna ifadə eidr: 1. Domangir (özbəklərdə narazı); 2. İncik tomruk (qırğızlarda) özündən tez çıxan, çılğın, hövsələsiz, acıqlı, kobud; 3. Adın şumerlərin bərəkət tanrısı Dumuzi ilə bir kökdən olduğu və adın əsasında “törəmə, doğuş, həyat, övlad, nəsil” mənalarını verən qədim “dam”, “dum” sözünün durduğunu göstərənlər də var.

Bütünlükdə araşdırıcıların (M.Seyidov, A.Acalov, T.Hacıyev və b.) qənaəti belədir ki, Domrul kişi adı nəsil verən, həyat başlanğıcı mənasındadır. Digər “Oğuznamə”lərdə də Domrul adına rast gəlinir. Bu gün Azərbaycanda, əminliklə demək olar ki, qədim türk adlarından olan Domrul şəxs adına rast gəlinmir, artıq köhnəlmiş şəxs adları sırasındadır.

DOST fars.

dost (əslində dust) sözü dilimizdə bir neçə məna ifadə edir: 1. Birisi ilə yaxın olan, yoldaş olan; 2. Bir-birinə xeyirxah, səmimi olan; 3. Yaxın adama müraciət formasıdır. Bu gün Azərbaycan antroponimikasında Dost müstəqil şəxs adı kimi deyil, bir sıra mürəkkəb adların tərkibində mövcuddur. Məsələn, Dostəli, Dostəmi, Eldost və s.

DOSTƏLİ fars.

DOSTƏMİ fars.

DOSTU fars.

DOSTUXAN fars.

DÖNMƏZ azərb.

dönmaz (dönmak feili q.q. gəl. z.ink.) sözündən olub, qayıtmaz, geri gəlməz, sözünün üstündə dayanan, səbatlı, əzmli, dözümlü, qərarında möhkəm, ardıcıl, tutduğu yoldan dönməyən, çəkinməyən, həmçinin mərd, igid, əqidəsində möhkəm anlamlarını ifadə edir.

İlk dəfə C.Cabbarlının “Od gəlini” əsərində surətlərdən birinin adı kimi rast gəlinən Dönməz kişi adı xalq tərəfindən çox sevilmişdi. XX əsrin səksəninci illərinə qədər Dönməz kişi adı məişətimizdə geniş yayılmış şəxs adları sırasında olsa da, sonradan müşahidəediləcək dərəcədə azalmışdır. Dönməz kişi adı əqidəsində möhkəm (adam) mənasındadır.

DÖNÜŞ azərb.

dönüş (dönmak feilindən yaranmışdır) sözündən olub, qayıtma, qayıdış, geri dönmə, həmçinin bir işdə əsaslı, ciddi dəyişiklik, yeniləşmə mənalarını ifadə edir. Dönüş kişi adı qayıdış anlamındadır.

DÖVLƏT ərəb.

dövlat sözündən olub, dilimizdə əsasən iki mənada işlənir: 1. Ölkənin hakim sinfini, mövcud idarə üsulunu qorumaq və başqa siniflərin müqavimətini aradan qaldırmaq məqsədi daşıyan siyasi təşkilat, habelə bu cür siyasi təşkilatı olan ölkənin özü; 2. Sərvət, mal, mülk, zənginlik, var-dövlət, pul və başqa maddi nemətlərin məcmusu. Dövlət kişi adı sözün ikinci mənası ilə əlaqədardır.

C.Cabbarlı “Aydın” əsərində yaratdığı sərvət, pul düşkünü olan surətə də bu adı vermişdi. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Dövlət bu gün yalnız soyadlarda və mürəkkəb antroponimlərin tərkibində yaşayan kişi adlarındandır. Azərbaycanda Dövlətov, Dövlədadə soyadlarına hələ də kifayət qədər rast gəlinir, bu da məişətimizdə yaxın keçmişə qədər adın geniş yayıldığına dəlalət edir.

DÖVLƏTBƏY ərəb.

DÖVLƏTXAN ərəb.

DÖVRAN ərəb.

dövran sözündəndir. Dövran sözünün dilimizdə bir neçə mənası vardır: 1. Zaman, zəmanə, dövr, vaxt, çağ; 2. Dövr, dövretmə, dairəvi şəkildə cərəyan etmə, dolanma; 3. Tale, qədər; 4. Toy məclislərində, el şənliklərində, yığıncaqlarda camaatın dövrə vurub oturması.

Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adları sırasında olan Dövran sözün birinci mənası ilə əlaqədardır. Türk xalqlarının əksəriyyətinin şəxs adları sistemində bugünümüzədək mövcud addır. XX əsrin ortalarına qədər məişətimizdə geniş yayılmış adlardan olsa da, sonradan dəbdən düşmüşdür.

DUMAN azərb.

duman sözündəndir. Duman sözünün həm həqiqi, həm də məcazi mənaları vardır. Adətən lüğətlərdə Duman kişi adının tutqunluq, bulanıqlıq, kədər, anlaşılmazlıq mənasını ifadə etməsi ilə bağlı şərhlərə rast gəlirik.

Qeyd etmək lazımdır ki, Duman Azərbaycan antroponimikasında qədim şəxs adları sırasındadır. Hələ “Oğuznamə”lərdə rast gəlinən Duman (Tuman) adının verilmə səbəbi Dədə Qorqudun dili ilə belə izah edilir: “Duman qaranlıq olsa da, otlar üçün çox faydalı olan nəmlik zamanı yaranır. Bu uşağın atasının ölümüylə xalqın könlü qəmlə dolmuş, ətrafı duman almış və qaranlıq bürümüşdü. Ancaq ümid edə bilərik ki, bunlar keçəcək, günəş doğub dünyaya bir yenilik gətirəcək, otlar çoxalacaq və hamının işi düzələcəkdir. Bu səbəbdən Duman adını qoyduq”. Folklorumuzda dumanın yenilik, təzəlik, xeyir-bərəkət rəmzi kimi işlənməsinə aid nümunələr çoxdur. Yalnız müşahidələrə sığınmalı olan ilk əməkçi insanlar tərəfindən yaranan folklor nümunələri sırasında Qıç dumanı qar gatirar, yaz dumanı bar kimi ifadələr bugünə qədər yaşayır. Yəqin ki, övladına Duman adı qoyan insanlar sözün yenilik, təzəlik, xeyir-bərəkət mənasını əsas götürmüşlər. Duman adı bu gün məişətimizdə geniş yayılmış adlar sırasında olmasa da, kifayət qədərdir. Azərbaycan antroponimikasında tərkibində Duman adının iştirak etdiyi mürəkkəb kişi adları da mövcuddur.

DUMANBƏY azərb.