Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

BAMSI türk mənş.

bamsı qartal, tərlan, yırtıcı quş anlamlarını ifadə edir.

“KitabiDədə Qorqud” dastanlarında gənc oğuz qəhrəmanlarından biri, əsas personaj kimi iki boyun təsvir etdiyi hadisələrin iştirakçısı, dövlətçiliyə, onun təmsilçisi Qazan xana dönük çıxmayan, bunun müqabilində qətlə yetirilən faciəli bir obraz kimi personajlar arasında xüsusi yeri olan Beyrək Dədə Qorqud ona ad qoymazdan əvvəl Bamsı ləqəbini daşıyırdı. Atasının bəzirganlarını qarət etmiş quldurlara hücum edib maldövlətini qoruyarkən qəhrəmanlıq göstərəndən sonra Dədə Qorqud ona Beyrək adını verir. Hamı gənci Bamsı Beyrək çağırır. Bu gün türk xalqlarının bir çoxunda populyarlığını saxlamış Beyrək antroponiminə Azərbaycanda təsadüfi hallarda rast gəlmək olar. Bamsı şəxs adı qartal, tərlan mənasındadır.

BARAT ərəb.

barat (əslində bərat) sözündəndir. Azərbaycan dilinin ahəng qanununa uyğun olaraq “barat” forması almış ərəb sözü bərat əslində bədirlənmiş Ay anlamını ifadə edir.

Sözün paklıq, təmizlik kimi məcazi mənaları da mövcuddur. Qədim ərəblər gecə vaxtı, bədirlənmiş Ay ziyasında dünyaya gələn uşağa (istər oğlan, istərsə də qız) çox zaman Barat adı verirdilər. İnanclara görə, bu adı verməklə dünyaya gələn övladın taleyi bədirlənmiş Ay kimi nurlu, adsanı ləkəsiz, təmiz olacaqdır. Təbiidir ki, hər ayın öz barat gecəsi olur və ayrıayrılıqda onların hər biri gözəldir. Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adlarından olan Barat adının bərat gecəsi ilə əlaqədar olması daha inandırıcıdır. İslam dininə görə, qəməri ilinin şəban ayının on beşində cərəyan edən hadisələr, həmçinin Cəbrayıl tərəfindən Məhəmmədə peyğəmbərliyin verilməsi də bərat gecəsinə təsadüf edir. Zaman keçdikcə məhz bu səbəbdən müsəlman aləmində yalnız şaban ayının bərat gecəsi xüsusilə əziz sayılmağa başladı. Çünki Məhəmmədə peyğəmbərliyin verilməsi də, onun qızı Fatimənin toyu da müxtəlif illərin həmin gecəsinə təsadüf etmişdi, nəhayət, XII imam Mehdi də bu ayda dünyaya gəlmişdir. Beləliklə, hər ilin on iki gözəl bərat gecəsinin təkcə biri – şaban ayının on beşinci gününə keçən gecə əsl mənada gözəl hesab edilir.

BARATƏLİ ərəb.

Barat və mürəkkəb adların tərkibində işlənən Əli adlarının birləşməsindən yaranmış addır.

BARXUDAR fars.

barxurdar sözündəndir. Barxudar antroponimi istədiyinə nail olan, kamına çatan, xeyir görən; istifadə edən, xoşbəxt mənasındadır.

Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Barxudar bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır. Qafqaz respublikalarının hər üçündə Barxudar/Bərxudar kişi adı mövcuddur.

BƏRXUDAR

BARIŞ türk.

barıç sözü sülh, atəşkəs, barışıq anlamındadır.

Azərbaycanda barış (barışmaq feilindəndir) sözü yalnız məişətdə işlənsə də, rəsmi səviyyədə həmişə ərəb mənşəli sülh sözü işlənmişdir. Türkiyədə, eləcə də türkdilli ölkələrdə bu ad geniş yayılmışdır. Azərbaycanda son bir neçə ildə şəxs adı olaraq oğlan uşaqlarına verilməyə başlamışdır. Lakin hələ də çox nadir hallarda rast gəlinən adlar sırasındadır.

BARİ ərəb.

bari sözündən olub, dilimizdə əskiksiz yaradan anlamını ifadə edir.

Ərəb dilində Bariİlaha, Bariİlahi kəlmələri Allaha müraciət, xitabən deyilmiş ifadələrdir. Bari kişi adı Allahın məlum 99 adından (əlBərr) olub, əskiksiz yaradan (Tanrı) anlamını ifadə edir.

BARİZ ərəb.

bariz sözü Azərbaycan dilində açıq, aşkar, əyani, qabarıq, aydın anlamlarını ifadə edir.

Bariz şəxs adı XX əsrin yetmişinci illərindən məişətimizdə unudulmaqda olan adlar sırasındadır. Bu gün Bariz adının daşıyıcıları əsasən orta və yaşlı nəslin nümayəndələridir.

BASAT türk.

basat sözü əzən, tapdalayan, öhdəsindən gələn, güc gələn, qalib olan, məğlubedilməz, zəfər çalan mənasındadır.

Türk xalqlarının igid, cəsur şəxslərin adlarını əbədi yaşatmaq məqsədilə övladlarına vermək ənənəsi burada da özünü göstərmişdir. “KitabiDədə Qorqud” dastanlarında Basat Daş Oğuz bəyinin adıdır. Aruzun kiçik oğlu, Qıyan Selciyin qardaşıdır. Təpəgözü öldürən qəhrəmandır. Eposun ”Basatın Təpəgözi öldürdügi boy”u Basatın adı ilə bağlıdır. Basat vasitəsilə Oğuzun Təpəgöz üzərindəki qələbəsi onun möhkəm bir xəlqi əsasa malik olduğunu, məğlubedilməz hesab edilən ən güclü düşmənə belə qalib gələ bilmək gücünü nümayiş etdirir. Türk xalqlarının mərdliyə, qəhrəmanlığa məhəbbəti Basat adının yayılmasına səbəb oldu.

BATI türk mənş.

batı sözündəndir.Azərbaycan dilində bir neçə məna ifadə edir: 1. Qərb, məğrib, günəşin batdığı hissə; 2. Qiymətli daşlar, daşqaş. 3. Güclü, qüvvətli. Batı şəxs adı sözün birinci mənası ilə əlaqədardır.

Çox qədim türk antroponimlərindəndir. Türk xalqlarının tarixində Cuçi xanın böyük oğlunun, Qızıl Orda dövlətinin banisi Batı xanın (12071256) adındandır. Batı xanın Polşa və Macarıstan ordularını məğlub etdikdən sonra qurduğu dövlət Rus torpaqları və Qafqazda 250 il hegemonluq etmişdir. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Batı bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adları sırasındandır.

BATIXAN türk.

Batı adı və mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

BATIR türk.

batır sözü igid, qəhrəman, cəsur anlamındadır.

Türk antroponimik vahidlər sistemində mövcud Batır kişi adı məişətimizdə köhnəlmiş şəxs adları sırasındadır. Azərbaycanda XX əsrin ortalarına yaxın türk mənşəli adların əksəriyyəti kimi, Batır kişi adı da yavaşyavaş unudulmağa başlamış, sonra isə tam yaddaşlardan silinmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, Batır bu gün bir sıra türk xalqlarının dilində geniş yayılmış şəxs adlarındandır.

BATİL ərəb.

batil sözündən olub, dilimizdə bir neçə mənası vardır: 1. Yalan, əsilsiz, doğru olmayan, həqiqətə uyğun olmayan; 2. Dinə görə doğru olmayan, dinin göstərişlərini, hökmünü, şərtlərini pozan (iş, hərəkət və s.) mənasındadır.

Məişətimizdə bəzən valideynlər yad dildən alınma sözün mənasını bilmədən, aydınlaşdırmadan övladlarına ad kimi qoymuşlar. Dinə uyğun olmayan hərəkət, əməl və buna yaxın mənaları ifadə edən Batil adı da belə adlar sırasındadır.

BAYANDUR türk.

bayandır sözü bir neçə mənada işlənir. 1. Tikilən, abad olan, abadlaşdırma; 2. Çiçəklənmə, tərəqqi etmə; 3. Əkilibbecərilmə, bol nemətlər yetirmə; 4. Nemətli. 

BAYANDIR